Γεγονός που προκάλεσε χιλιάδες θανάτους, απώλειες και προσωπικά δράματα, και που άλλαξε ριζικά την πορεία της Ελλάδας σε κάθε δυνατό επίπεδο, η Μικρασιατική Καταστροφή εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα τραύματα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας με συνέπειες ακόμη και σήμερα ορατές.
Από τις παραδόξως ελάχιστες δημόσιες δράσεις μνήμης που πραγματοποιήθηκαν στη Θεσσαλονίκη για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η σημαντικότερη ήταν αναμφισβήτητα το δίπτυχο του περιοδικού Parallaxi – με το πολυθέαμα «Η πόλη που υποδεχόταν», μια ζωντανή αναπαράσταση της άφιξης των Μικρασιατών προσφύγων στη Θεσσαλονίκη, και την έκθεση «Από τη Μικρά Ασία στη Θεσσαλονίκη», με θέμα τους τόπους προέλευσης των προσφύγων και τους τρόπους εγκατάστασής τους στην πόλη. Και ίσως δεν είναι περίεργο που οι επετειακές αυτές εκδηλώσεις επικεντρώθηκαν στους πρόσφυγες, καθώς ανάλογες ιστορίες ξεριζωμού εκτυλίσσονται την περίοδο αυτή στα ίδια ακριβώς νερά.
Οι δύο εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν το φθινόπωρο του 2022 στο πλαίσιο του αστικού project «Η Θεσσαλονίκη Αλλιώς» και τις υποστήριξε –μεταξύ άλλων– και το Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ.
«Η πόλη που υποδεχόταν»
Κελλάριος όρμος, 18 Σεπτεμβρίου 2022
Ένα θεατρικό δρώμενο, σε συνδυασμό με μουσική, τραγούδι και προβολές, αναπαρέστησε την οριακή στιγμή που οι Μικρασιάτες πρόσφυγες φθάνουν στον τόπο που έμελλε να γίνει η δεύτερη πατρίδα τους. Το διαδραστικό αυτό πολυθέαμα πραγματοποιήθηκε στην περιοχή του Κελλάριου όρμου, πίσω από το Ποσειδώνιο, ενός τόπου που κρατάει ακόμα στοιχεία αυθεντικότητας, με τις ξύλινες προκυμαίες και την αμμουδιά. Εκεί λοιπόν ακούστηκαν από στεριά και από θάλασσα ιστορίες γεμάτες συγκίνηση, βασισμένες σε πραγματικά γεγονότα, που περιγράφουν την ερήμωση των περιοχών που ζούσαν οι Έλληνες του Πόντου και της Μικράς Ασίας, τη μεταφορά τους με πολλές κακουχίες στην Ελλάδα, την άφιξή τους στη Θεσσαλονίκη, τον τρόπο που η πόλη τους υποδέχτηκε, την πορεία τους και την ενσωμάτωσή τους στη ζωή της πόλης, τις προσφυγικές γειτονιές που γεννήθηκαν, τα πρόσωπα, τις μουσικές που έφεραν μαζί τους κι εκείνες που γεννήθηκαν εδώ. Έτσι, ζωντάνεψε όλη η ιστορία των γεγονότων που προηγήθηκαν και ακολούθησαν της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Η μεγάλη αυτή διαδραστική γιορτή, αφιερωμένη στη μνήμη της πόλης, ήταν βασισμένη σε μια ιδέα του Γιώργου Τούλα και σε ένα ειδικό κείμενο-παραγγελία που έγραψε ο Θωμάς Κοροβίνης, σε σκηνοθεσία του Χάρη Πεχλιβανίδη, και με τη συμμετοχή μουσικών (Δημήτρης Βασιλειάδης, Κώστας Παπαγιαννίδης, Άκης Παπαεμμανουήλ), τραγουδιστών (Βούλα Σαββίδη, Ανδρέας Καρακότας, Θωμάς Κοροβίνης) και ηθοποιών (Ελένη Θυμιοπούλου, Μάρα Τσικάρα, Στέλιος Τζαφέρης, Γιώργος Σφυρίδης, Δημήτρης Σιακάρας, Έφη Δρόσου, Χρύσα Ζαφειριάδου).
Πέραν του συνδιοργανωτή Δήμου Θεσσαλονίκης, για την εκδήλωση συνεργάστηκαν μια σειρά από φορείς, όπως το ΚΘΒΕ, η ΔΕΘ και το Κέντρο Πολιτισμού Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, ενώ συνέβαλαν επίσης το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Καλαμαριάς, το Ελληνικό Λογοτεχνικό Ιστορικό Αρχείο, το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, ο Σύλλογος Κατιρλιωτών Καλαμαριάς «Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος», το Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης και η Περιφερειακή Εφορεία Θεσσαλονίκης του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων.
Φωτογραφίες: Θωμάς Νεδέλκος, Δήμητρα Κυπριώτη / Photos: Thomas Nedelkos, Dimitra Kyprioti
Image credits
Δείτε ένα βίντεο από τη δράση της parallaxi στον Κελλάριο όρμο "Η πόλη που υποδεχόταν", στο πλαίσιο του "Θεσσαλονίκη Αλλιώς", για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων (18/9/2022).
«Από τη Μικρά Ασία στη Θεσσαλονίκη»
Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης (Φουαγιέ Μ2)
5 Οκτωβρίου 2022 – 15 Νοεμβρίου 2022
Χάρτες, φωτογραφίες, έγγραφα και άλλα ντοκουμέντα περιελάμβανε η πλούσια έκθεση «Από τη Μικρά Ασία στη Θεσσαλονίκη. Η αναγέννηση μιας πόλης», με θέμα τους τόπους προέλευσης των προσφύγων του ’22 αλλά και την εγκατάστασή τους στη Θεσσαλονίκη. Ήταν μια συνδιοργάνωση της Parallaxi με τον Οργανισμό Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης, τον Δήμο Θεσσαλονίκης, το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης και βέβαια το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ, που είχε την όλη επιμέλεια (Αθηνά Βιτοπούλου, Μαρία Δούση, Σοφοκλής Κωτσόπουλος, Μιχάλης Νομικός και Εριφύλη Χοντολίδου).
Η κατεστραμμένη από την πυρκαγιά του 1917 Θεσσαλονίκη υπήρξε η πόλη που υποδέχθηκε έναν τεράστιο αριθμό προσφύγων από τη Μικρά Ασία, μετά το 1922 και την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών. Μετά την πρώτη προσωρινή εγκατάσταση, ακολούθησε η αποκατάσταση των προσφύγων έως και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και μεταπολεμικά. Έτσι, ενσωματώθηκαν σταδιακά στην κοινωνική και οικονομική ζωή της πόλης και, ουσιαστικά, συνέβαλαν στην αναγέννησή της και στη συγκρότηση της σύγχρονης μεγαλούπολης.
Η έκθεση προσέγγισε το γεγονός αυτό μέσα από τρεις θεματικές ενότητες.
1η ενότητα:
Οι τόποι προέλευσης. Η ιστορία και ο πολιτισμός των χαμένων πατρίδων
Στην έκθεση παρουσιάστηκαν οι περιοχές της Μικράς Ασίας από τις οποίες προέρχονται οι προσφυγικές οικογένειες που κατέφυγαν στη Θεσσαλονίκη, μεταφέροντας τα πολιτιστικά στοιχεία των χαμένων πατρίδων. Από την έρευνα προέκυψε ότι πρόκειται για πάνω από 500 τόπους από τη Θράκη, τον Πόντο, τη δυτική, τη νότια και την κεντρική Μικρά Ασία. Η έκθεση ανέδειξε την ιστορία και τον πολιτισμό των τόπων αυτών μέσα από ιστοριογραφικό και φωτογραφικό υλικό.
2η ενότητα:
Η προσωρινή εγκατάσταση. Το χρονικό της έλευσης των προσφύγων στην κατεστραμμένη πόλη
Οι πρόσφυγες έφτασαν στην κατεστραμμένη από την πυρκαγιά του 1917 πόλη και αρχικά στεγάστηκαν σε πρόχειρους καταυλισμούς και κάθε είδους διαθέσιμη κτιριακή υποδομή. Στην έκθεση παρουσιάστηκαν τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των προσφύγων που καταγράφηκαν όταν έφθασαν στην πόλη, εντοπίστηκαν οι δομές της πρώτης εγκατάστασης και παρουσιάστηκαν οι συνθήκες διαβίωσης.
3η ενότητα:
Η μόνιμη εγκατάσταση. Η αναγέννηση της πόλης
Με κρατική παρέμβαση, οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν είτε εντός των κτιρίων που εγκατέλειψαν οι Οθωμανοί κυρίως στην περιοχή της Άνω Πόλης, είτε κατά κύριο λόγο σε νέους οικιστικούς σχηματισμούς που δημιουργήθηκαν μέσα από διαφορετικές διαδικασίες και μηχανισμούς περιμετρικά από τα τότε όρια της πόλης. Το πρόγραμμα οικιστικής αποκατάστασης των προσφύγων ισοδυναμούσε με μια τεράστια οικιστική επέκταση, η οποία ανέτρεψε σε μεγάλο βαθμό τα υφιστάμενα σχέδια και επηρέασε καθοριστικά τη δομή και τη μορφή της μεσοπολεμικής πόλης, η οποία, με την έλευση και τη σταδιακή ενσωμάτωση των προσφύγων, αναγεννήθηκε χωρικά και κοινωνικά.
Επιστημονικά άρτια και αισθητικά πρωτότυπη, γεμάτη πληροφορία αλλά και συγκίνηση, παράδειγμα για το πώς μπορεί να αξιοποιηθεί ένα δύσκολα προσβάσιμο αρχειακό υλικό, η έκθεση παρουσιάστηκε στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης για το σύντομο διάστημα 5 Οκτωβρίου - 15 Νοεμβρίου 2022 και δεν κατέστη δυνατό να αποκτήσει έναν πιο μόνιμο χαρακτήρα – στοιχείο ενδεικτικό του πόσο επιφανειακά αντιλαμβάνεται συχνά η Θεσσαλονίκη τα θέματα ιστορικής μνήμης. Και όπως σημείωναν από την Parallaxi λίγο μετά την ολοκλήρωσή της: «Μια έκθεση που θα μπορούσε να παραμείνει για πάντα σε ένα δημόσιο κτίριο και να αποτελεί αντικείμενο μελέτης για κάθε γενιά, δυστυχώς, παρά τις προσπάθειές μας, ξεστήθηκε και πακεταρίστηκε. Κανένας από τους φορείς της Θεσσαλονίκης, προεξάρχοντος του δήμου Θεσσαλονίκης που τον αφορά, παρά τα εκατοντάδες διθυραμβικά σχόλια, δεν έδειξε ενδιαφέρον για το μέλλον της».
Δείτε ένα σύντομο βίντεο με στιγμιότυπα από την έκθεση «Από τη Μικρά Ασία στη Θεσσαλονίκη».
