Από την επανένωση στην AfD: Τι μας διδάσκει η Ανατολική Γερμανία

Πέρα από μερικά κομμάτια του Τείχους και τις κονκάρδες που πουλούν πλανόδιοι στους τουρίστες, τι έχει απομείνει σήμερα από τη 40χρονη ιστορία της Ανατολικής Γερμανίας; Αρκεί μια βόλτα στο σύγχρονο Βερολίνο για να διαπιστώσει κανείς ότι η ιστορία αυτή μοιάζει να έχει σχεδόν σβηστεί από τη δημόσια μνήμη, επιβιώνοντας κυρίως ως υπόμνηση του ψυχρού πολέμου και του «απόλυτου κακού», ως τουριστικό αξιοθέατο ή ως μια περιθωριακή μορφή νοσταλγίας. Τι σημαίνει όμως αυτό για τους ανθρώπους που έζησαν οι ίδιοι ή οι οικογένειές τους στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία – ένα κράτος που αποτέλεσε μία από τις δύο εξίσου νόμιμες εκδοχές της μεταπολεμικής Γερμανίας;

Η ενοποίηση των δύο Γερμανιών το 1990 δεν υπήρξε μια συνάντηση ίσων. Η κυρίαρχη αντίληψη ήταν ότι στην Ανατολή έπρεπε να αλλάξουν τα πάντα, ενώ στη Δύση τίποτα. Είναι ωστόσο δυνατόν μια συλλογική ταυτότητα να διαγραφεί με μια πολιτική απόφαση; Και τι συμβαίνει όταν αυτή η ταυτότητα επιστρέφει σήμερα στο προσκήνιο, διεκδικώντας αναγνώριση με τρόπους που επηρεάζουν βαθιά την πολιτική ζωή της χώρας;

Τα ερωτήματα αυτά βρίσκονται στον πυρήνα του βιβλίου «Άνισα ενωμένοι. Γιατί η Ανατολική Γερμανία παραμένει διαφορετική» του πανεπιστημιακού καθηγητή Κοινωνιολογίας Steffen Mau. Ο Mau, που έχει βραβευτεί με το «In_equality Research Award 2026» και έχει χαρακτηριστεί από την εφημερίδα «Frankfurter Allgemeine Zeitung» ως «ο πιο δημοφιλής ερευνητής της γερμανικής κοινωνίας», εξετάζει τις οικονομικές, κοινωνικές, δημογραφικές και πολιτικές ανισότητες που επιμένουν 36 χρόνια μετά την επανένωση και επιχειρεί να εξηγήσει γιατί η ανατολική Γερμανία εξακολουθεί να ακολουθεί διαφορετική πορεία.

Ένα βιβλίο για όλες τις σύγχρονες κοινωνίες

Το βιβλίο, με τον γερμανικό τίτλο «Ungleich vereint. Warum der Osten anders bleibt» (εκδόσεις Suhrkamp, 2024), είχε παρουσιαστεί ήδη το 2025 στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, αναδεικνύοντας τη σχέση κοινωνικών ανισοτήτων, πολιτικής εκπροσώπησης και ανόδου της ακροδεξιάς. Θεωρώντας ότι τα συμπεράσματά του αφορούν όχι μόνο τη Γερμανία αλλά ευρύτερα τις σύγχρονες κοινωνίες, το Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης (μαζί με το Goethe-Institut) υποστήριξε την ελληνική του έκδοση από τις εκδόσεις Τόπος, σε μετάφραση του Τέο Βότσου.

Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου στα ελληνικά, ο Steffen Mau επισκέφθηκε την Ελλάδα στις 20-22 Οκτωβρίου 2026 για μια σειρά τεσσάρων βιβλιοπαρουσιάσεων και συζητήσεων. Το πρόγραμμα περιελάμβανε δύο ανοιχτές εκδηλώσεις στο Goethe-Institut Athen και στο Goethe-Institut Thessaloniki, καθώς και δύο συναντήσεις με μαθητές και μαθήτριες στη Γερμανική Σχολή Αθηνών και τη Γερμανική Σχολή Θεσσαλονίκης, που είχαν προετοιμάσει ερωτήσεις στο πλαίσιο προγραμμάτων και ομίλων ιστορίας που λειτουργούν στα σχολεία τους. Το ενδιαφέρον του κοινού υπήρξε εντυπωσιακό. Και οι τέσσερις εκδηλώσεις προσέλκυσαν μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων, επιβεβαιώνοντας ότι τα ζητήματα που πραγματεύεται το βιβλίο αγγίζουν πολύ ευρύτερους προβληματισμούς.

Οι δημόσιες συζητήσεις πραγματοποιήθηκαν λίγες ημέρες μετά τις περιφερειακές εκλογές στο ανατολικό κρατίδιο Σαξονία-Άνχαλτ, όπου το ακροδεξιό κόμμα «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD) κατέγραψε μία ακόμη εντυπωσιακή εκλογική επίδοση προκαλώντας πολιτικό σεισμό. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι μεγάλο μέρος των παρεμβάσεων επικεντρώθηκε στην άνοδο της ακροδεξιάς και στις αιτίες που την τροφοδοτούν – και από εκεί ακριβώς ξεκίνησαν οι συντονίστριες της συζήτησης σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, δημοσιογράφοι Ξένια Κουναλάκη και Κάκη Μπαλή αντίστοιχα.

Οι παράγοντες μιας ατελούς ένωσης 

Ο Steffen Mau υποστήριξε ότι η βασική υπόθεση της επανένωσης αποδείχθηκε λανθασμένη. Για δεκαετίες κυριαρχούσε η πεποίθηση ότι οι διαφορές μεταξύ Ανατολής και Δύσης θα εξαφανίζονταν μέσα σε μία ή δύο γενιές. Ωστόσο, οι κοινωνικές δομές αποδεικνύονται πολύ πιο ανθεκτικές από όσο είχε προβλεφθεί. Οι οικονομικές ανισότητες, οι διαφορετικές οικογενειακές μορφές, οι πολιτισμικές εμπειρίες και οι πολιτικές συμπεριφορές όχι μόνο δεν εξαφανίστηκαν, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις παγιώθηκαν.

Όπως εξήγησε ο ίδιος, η ανατολική Γερμανία παραμένει «η περιοχή των μικρών εισοδημάτων», με χαμηλότερο πλούτο, μικρότερη εκπροσώπηση σε ηγετικές θέσεις και έντονες δημογραφικές μεταβολές. Η περιοχή έχασε σημαντικό μέρος του πληθυσμού της μετά το 1990, ενώ η φυγή πολλών νέων και μορφωμένων γυναικών προς τη Δύση δημιούργησε ένα φαινόμενο που ο Mau περιγράφει ως «δημογραφική αρσενικοποίηση». Σε πολλές περιοχές παρέμειναν κυρίως άνδρες με χαμηλότερα προσόντα, συχνά αποκλεισμένοι από τις νέες κοινωνικές και οικονομικές ευκαιρίες. Δεν είναι τυχαίο, υπογράμμισε, ότι οι νεότεροι άνδρες αποτελούν σήμερα μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές δεξαμενές υποστήριξης της AfD.

Εξίσου σημαντικό για τον Steffen Mau είναι το ζήτημα της ταυτότητας. Η ανατολικογερμανική ταυτότητα αντιμετωπίστηκε μετά το 1990 ως κάτι που σταδιακά θα εξαφανιζόταν. Όμως συνέβη το αντίθετο. Πολλοί Ανατολικογερμανοί εξακολουθούν να αισθάνονται ότι αντιμετωπίζονται ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας και ότι η δική τους ιστορική εμπειρία δεν αναγνωρίστηκε ποτέ ισότιμα. Η AfD αξιοποίησε πολιτικά αυτή την αίσθηση υποτίμησης, προβάλλοντας την Ανατολή όχι ως πρόβλημα, αλλά ως «πρωτοπορία» της σύγχρονης Γερμανίας.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης αφορούσε την πολιτική εκπροσώπηση. Σύμφωνα με τον Mau, τα παραδοσιακά κόμματα έχουν απομακρυνθεί από την καθημερινότητα πολλών πολιτών. Αντίθετα, η AfD έχει επενδύσει συστηματικά στην παρουσία της στις τοπικές κοινωνίες, σε μικρές πόλεις, σε χωριά, σε συλλόγους και τοπικές εκδηλώσεις. Η επιτυχία της δεν οφείλεται μόνο στις θέσεις της, αλλά και στην αίσθηση εγγύτητας που καταφέρνει να δημιουργεί.

«Το πολιτικό κλίμα μπορεί να μεταβληθεί πολύ γρήγορα»

Στην εκδήλωση της Θεσσαλονίκης, τη συζήτηση τροφοδότησαν και δύο παρεμβάσεις σχετικά με την κατάσταση της δημοκρατίας. Η διδάσκουσα στο τμήμα Θεάτρου του ΑΠΘ Τατιάνα Λιάνη έθεσε το ερώτημα κατά πόσο οι σημερινές εξελίξεις θυμίζουν πλευρές της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, όταν η σταδιακή διάβρωση των θεσμών άνοιξε τον δρόμο στον ναζισμό. Ο Steffen Mau αναγνώρισε ορισμένες ανησυχητικές αναλογίες, επισημαίνοντας κυρίως την αποδυνάμωση του πολιτικού κέντρου, τη διάχυση της λεκτικής βίας και τη μετατόπιση των ορίων του αποδεκτού δημόσιου λόγου. Ταυτόχρονα, ωστόσο, τόνισε ότι οι συγκρίσεις πρέπει να γίνονται με προσοχή. Η σημερινή Γερμανία διαθέτει ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς, ενώ σημαντικοί οικονομικοί και κοινωνικοί παράγοντες δεν υποστηρίζουν την ακροδεξιά, όπως είχε συμβεί κατά τη δεκαετία του 1930. Παρ' όλα αυτά, προειδοποίησε ότι η ιστορία δείχνει πόσο γρήγορα μπορεί να μεταβληθεί το πολιτικό κλίμα όταν συνδυαστούν κοινωνικές κρίσεις, πολιτική δυσαρέσκεια και απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Από την πλευρά της, η αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ Ανθή Βηδενμάιερ αναφέρθηκε στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νέοι στην Ελλάδα: τη μακροχρόνια ανεργία, την υποαπασχόληση, τη μετανάστευση στο εξωτερικό και τη δυσκολία πρόσβασης στη στέγαση. Τα ζητήματα αυτά, σημείωσε ο Steffen Mau, δεν διαφέρουν ουσιαστικά από τις εμπειρίες πολλών νέων σε ολόκληρη την Ευρώπη. Όταν οι κοινωνίες αδυνατούν να προσφέρουν ασφάλεια, προοπτική και κοινωνική κινητικότητα, ενισχύονται η απογοήτευση, ο θυμός και η δυσπιστία προς τα δημοκρατικά κόμματα.

Όπως προέκυψε μέσα από όλες αυτές τις συζητήσεις με αφορμή το βιβλίο του Steffen Mau, η περίπτωση της Ανατολικής Γερμανίας δεν αποτελεί μόνο μια γερμανική ιδιαιτερότητα αλλά ένα κοινωνικό εργαστήριο μέσα από το οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε ευρύτερες παγκόσμιες εξελίξεις: τις ανισότητες μεταξύ κέντρου και περιφέρειας, την αίσθηση εγκατάλειψης που βιώνουν ορισμένες κοινωνικές ομάδες, την κρίση πολιτικής εκπροσώπησης και την άνοδο δυνάμεων που αμφισβητούν ανοιχτά τις φιλελεύθερες δημοκρατίες.

Ο καθηγητής Κοινωνιολογίας Steffen Mau (φωτογραφίες: Vangelis Patsialos)

Δείτε εδώ το βίντεο με ολόκληρη την εκδήλωση της 20ής Οκτωβρίου 2026 στο Goethe-Institut Athen.