Consultocracy: Υπάρχει λογοδοσία όταν αποφασίζουν οι σύμβουλοι;

Τι εννοούμε με τον όρο «συμβουλοκρατία»

Στην εισαγωγική παρουσίαση, ο Στέφανος Λουκόπουλος περιέγραψε τη «συμβουλοκρατία» ως μια κατάσταση υπερεξάρτησης του Δημοσίου από ιδιώτες συμβούλους, ιδίως σε ζητήματα σχεδιασμού πολιτικής και λήψης αποφάσεων. Όπως υπογράμμισε, το φαινόμενο δεν αφορά απλώς την ανάθεση τεχνικών υπηρεσιών, αλλά συνδέεται με τρία κρίσιμα ζητήματα: απώλεια τεχνογνωσίας από τη δημόσια διοίκηση, έλλειμμα διαφάνειας και δημοκρατικό έλλειμμα.

Τόνισε επίσης ότι στόχος της έρευνας δεν είναι η συνολική απόρριψη της συνεργασίας Δημοσίου και ιδιωτικού τομέα, αλλά η ανάδειξη ενός δομικού προβλήματος διακυβέρνησης όταν η λογοδοσία θολώνει και κρίσιμες λειτουργίες μετατοπίζονται εκτός του θεσμικού κορμού του κράτους. Σε αυτό το πλαίσιο, η ομάδα παρουσίασε το Consultocracy ως αφετηρία για μια ευρύτερη δημόσια και θεσμική συζήτηση, με προοπτική ακόμη και τη νομοθετική ρύθμιση του πεδίου.

Μεθοδολογία και βασικά ευρήματα

Η ερευνητική ομάδα εξήγησε ότι η ανάλυση βασίστηκε στην επεξεργασία δεδομένων από το API του ΚΗΜΔΗΣ, με επισήμανση των γνωστών προβλημάτων στα μεταδεδομένα και στην ποιότητα καταγραφής ορισμένων συμβάσεων. Το χρονικό εύρος της έρευνας καλύπτει την περίοδο 13/6/2017 έως 31/12/2025, με στοχευμένη επιλογή κατηγοριών (CPV) που αντιστοιχούν σε υπηρεσίες στρατηγικής καθοδήγησης και πεδία που επηρεάζουν άμεσα τη θεσμική λήψη αποφάσεων.

Ανάμεσα στα ευρήματα που παρουσιάστηκαν, ξεχώρισαν τα εξής:

• 3.079 συμβάσεις συμβουλευτικών υπηρεσιών, συνολικής αξίας περίπου 1,56 δισ. ευρώ, με 1.266 εταιρείες αναδόχους
• 62,4% του αριθμού των συμβάσεων έγιναν μέσω απευθείας ανάθεσης
• παρατηρείται συνεχής αύξηση στον αριθμό των συμβάσεων, με ιδιαίτερη επιτάχυνση μετά το 2020
• κρίσιμο παράδοξο: ενώ το μεγαλύτερο μέρος της αξίας των συμβάσεων περνά από ανοιχτές διαδικασίες, οι περισσότερες σε αριθμό γίνονται με απευθείας αναθέσεις
• 87% των δαπανών αφορά υπηρεσίες που σχετίζονται με τον σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων, και όχι απλώς τεχνική υποστήριξη
• πολύ υψηλή συγκέντρωση της αγοράς, με λιγότερο από 1% των εταιρειών να απορροφά περίπου 96% της συνολικής δαπάνης.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στην έντονη συγκέντρωση πόρων σε λίγους φορείς/αναδόχους, καθώς και στον κίνδυνο περαιτέρω αποδυνάμωσης της δημόσιας διοίκησης εάν η τάση αυτή παγιωθεί ως «νέα κανονικότητα».

Δείτε αναλυτικά τα αποτελέσματα της έρευνας

 

Τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάζονται σε δύο μορφές: 

• με μια έκθεση που παρουσιάζει τα ευρήματα και διατυπώνει προτάσεις πολιτικής
• με μια διαδραστική, ψηφιακή πλατφόρμα που φέρνει το σύνολο των δεδομένων στα χέρια των πολιτών.

Η πλατφόρμα ως εργαλείο δημόσιου ελέγχου

Σημαντικό μέρος της παρουσίασης αφιερώθηκε στην ψηφιακή πλατφόρμα του Consultocracy, η οποία σχεδιάστηκε ως εργαλείο για δημοσιογράφους, ερευνητές, οργανώσεις και πολίτες. Όπως αναφέρθηκε, η πλατφόρμα επιτρέπει αναζήτηση και φιλτράρισμα των δεδομένων ανά εταιρεία, έτος, κατηγορία συμβουλευτικών υπηρεσιών και φορέα του Δημοσίου, ενώ προσφέρει και δυνατότητα ενσωμάτωσης (embed) γραφημάτων για περαιτέρω χρήση σε δημοσιεύσεις και έρευνες.

Η ομάδα σημείωσε επίσης ότι η πλατφόρμα πρόκειται σύντομα να αρχίσει να ενημερώνεται και με νεότερα δεδομένα, συμπεριλαμβανομένων των συμβάσεων του 2026, με βάση το API του ΚΗΜΔΗΣ, ενισχύοντας έτσι τη χρησιμότητά της ως εργαλείου τεκμηρίωσης και παρακολούθησης σε πραγματικό χρόνο.

Νομικές υπηρεσίες και το ερώτημα «ποιος νομοθετεί;»

Η Δανάη Μαραγκουδάκη παρουσίασε ειδικότερα ευρήματα από το σκέλος της έρευνας που αφορά τις νομικές υπηρεσίες. Όπως ανέφερε, η ομάδα εστίασε σε συμβάσεις που συνδέονται με νομική εκπροσώπηση, κωδικοποίηση νομοθεσίας και ενσωμάτωση ευρωπαϊκών οδηγιών, θέτοντας ένα κεντρικό ερώτημα: μέχρι ποιο σημείο η παραγωγή νομοθετικού έργου περνά σε ιδιωτικές εταιρείες;

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, καταγράφηκαν 763 συμβάσεις νομικών υπηρεσιών, συνολικής αξίας άνω των 220 εκατ. ευρώ για την περίοδο 2017–2025. Παράλληλα, υπογραμμίστηκε ότι μόνο ένα μικρό μέρος των συμβάσεων περιγράφει ρητά εργασίες όπως η σύνταξη νομοσχεδίων, τις οποίες όμως τελικά βρίσκει κανείς στα παραδοτέα. Έτσι καθίσταται πιο δύσκολη η πλήρης αποτύπωση του φαινομένου.

Η ερευνητική ομάδα ανέφερε επίσης ότι, στο πλαίσιο του ρεπορτάζ, απευθύνθηκε σε υπουργεία ζητώντας στοιχεία και εικόνα για τις σχετικές αναθέσεις, χωρίς να λάβει ουσιαστικές απαντήσεις – στοιχείο που, όπως τονίστηκε, αναδεικνύει το πρόβλημα διαφάνειας.

«Συμβουλομανία», αποψίλωση της δημόσιας διοίκησης και συγκρούσεις συμφερόντων

Στη συζήτηση που ακολούθησε, ο καθηγητής Ξενοφών Κοντιάδης έθεσε το ζήτημα από συνταγματική και θεσμική σκοπιά, υπογραμμίζοντας τη διάκριση ανάμεσα στη συμβουλευτική και στη νομοθέτηση, και επισημαίνοντας ότι η συζήτηση αφορά τελικά τη δημοκρατική νομιμοποίηση, τον έλεγχο και τη λογοδοσία στη λήψη δημόσιων αποφάσεων.

Ο Ξ. Κοντιάδης εξέφρασε ανησυχία για τον ξαφνικό υπερπολλαπλασιασμό των απευθείας αναθέσεων και διερωτήθηκε αν αυτό μπορεί να αποτελεί σκάνδαλο κατάχρησης ευρωπαϊκών πόρων.

Η Έφη Στεφοπούλου προσέγγισε το φαινόμενο ως σύμπτωμα μιας ευρύτερης διοικητικής μετατόπισης: από ένα κράτος που παράγει γνώση και συσσωρεύει θεσμική μνήμη, σε ένα κράτος που λειτουργεί όλο και περισσότερο ως «πελάτης γνώσης». Ανέδειξε ζητήματα όπως η υποστελέχωση, η κουλτούρα απαξίωσης της δημόσιας διοίκησης, η ανάγκη μεταφοράς τεχνογνωσίας από τους αναδόχους προς το Δημόσιο, αλλά και η σημασία κανόνων για τις συγκρούσεις συμφερόντων και τη διαφάνεια στις υπεργολαβίες, σημειώνοντας την αποτυχία διεθνώς του μοντέλου «κράτος ως επιχείρηση».

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη να ενισχυθούν οι θεσμικές δικλείδες ελέγχου: από τα όρια δαπανών και τον ρόλο ελεγκτικών μηχανισμών, έως τη δημοσιοποίηση κρίσιμων στοιχείων των αναθέσεων και την επένδυση της δημόσιας διοίκησης σε ανθρώπινο δυναμικό.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με συζήτηση και ερωτήσεις από το κοινό, οι οποίες ανέδειξαν το εύρος του ζητήματος: κατά πόσο οι αναθέσεις ήταν πράγματι αναγκαίες, αν τα παραδοτέα αξιοποιήθηκαν, τι έμεινε ως τεχνογνωσία στη δημόσια διοίκηση και ποιο είναι τελικά το πραγματικό κόστος –οικονομικό, θεσμικό και δημοκρατικό– αυτής της εξάρτησης του Δημοσίου από ιδιώτες συμβούλους.

Το κεντρικό συμπέρασμα που αναδείχθηκε από την παρουσίαση και τις παρεμβάσεις είναι ότι η συζήτηση για τη «συμβουλοκρατία» δεν αφορά μόνο τις δημόσιες συμβάσεις, αλλά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η διακυβέρνηση. Η πλατφόρμα Consultocracy επιχειρεί να μετατοπίσει τη συζήτηση από τη γενική εντύπωση στη συστηματική τεκμηρίωση και, από εκεί, στον δημόσιο έλεγχο και τη θεσμική λογοδοσία.