Αυτό το σύντομο κείμενο προέρχεται από ένα παλιότερο άρθρο με τίτλο «Strategies for purposive degrowth transformations», που παρουσιάστηκε στο 5ο Διεθνές Συνέδριο Αποανάπτυξης (5th International Degrowth Conference) στη Βουδαπέστη το 2016.
Το κείμενο αποτελεί μέρος μιας σειράς άρθρων που εξετάζουν θέματα στρατηγικής στο κίνημα της αποανάπτυξης. Τα άρθρα γράφτηκαν την περίοδο 2019-2020 από μέλη της κοινότητας της αποανάπτυξης και δημοσιεύτηκαν στο degrowth.info. Ολόκληρη η συλλογή των άρθρων είναι διαθέσιμη εδώ.
Σε μια πρόσφατη ανάρτηση, μια ομάδα συγγραφέων εξέφρασε την ανησυχία ότι η αποανάπτυξη κινδυνεύει να χαθεί στην πληθυντικότητα και υποστηρίζει ότι χρειάζεται η από κοινού κατασκευή ενός συνδυασμού στρατηγικών βασισμένων στο εκάστοτε πλαίσιο. Πιστεύω ότι αυτή η ανάδευση του διαλόγου για τη στρατηγική στο κίνημα της αποανάπτυξης είναι τόσο καίρια όσο και επίκαιρη. Ενώ συμφωνώ με τις ανησυχίες και τις προτάσεις πολλών συγγραφέων, θα ήθελα να προτείνω κάτι διαφορετικό.
Ας ξεκινήσω λέγοντας ότι είμαι της άποψης ότι η «αποανάπτυξη» έχει εξελιχθεί σε ένα ενδεχόμενο σλόγκαν και έναν ανατρεπτικό όρο που ενώνει ποικίλες απόψεις ακτιβιστών και μελετητών στην αναζήτηση του κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού. Συνεπώς, φιλοδοξεί να παράσχει ένα πλαίσιο κατανόησης για μια σειρά τοπικών και τομεακών αγώνων, όπως επίσης και να διεισδύσει σε άλλα κοινωνικά κινήματα και πολιτικά προγράμματα. Αυτό εν πολλοίς εξηγεί τον στρατηγικό της πλουραλισμό που, δικαίως, μάλλον θα παραμείνει.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, συντάσσομαι με τις ανησυχίες ότι αυτός ο πλουραλισμός μπορεί να οδηγήσει σε διάσπαρτα, ακόμα και συγκρουόμενα εγχειρήματα. Συνεπώς, αν χρειάζεται η αποανάπτυξη να παραμείνει ένας όρος απελευθέρωσης, υπάρχει η ανάγκη να επεκταθεί η έρευνα τόσο πάνω στις θεωρίες μετασχηματισμού όσο και στην αξιολόγηση των εκάστοτε θεματικών στρατηγικών και των πολιτικών προτάσεων.
Αναφορικά με το δεύτερο, αντί να προτάσσεται μία στρατηγική σε βάρος των άλλων (στο όνομα μιας βραχυπρόθεσμης «τακτικής») προτείνω τη διατήρηση της συνθετικής οπτικής και την αξιολόγηση των στρατηγικών με βάση τις απελευθερωτικές τους δυνατότητες.
Σύνθεση και συμπληρωματικότητα
Η διατήρηση μιας συνθετικής οπτικής των στρατηγικών για έναν εμπρόθετο κοινωνικο-οικολογικό μετασχηματισμό μπορεί να ενδυναμώσει μεμονωμένους αγώνες, όπως και να μας βοηθήσει να εντοπίσουμε σημεία σύγκλισης ανάμεσα σε πολιτικές προτάσεις. Επιπλέον, ένας στρατηγικός πλουραλισμός συχνά χρειάζεται προκειμένου να αποφευχθούν φαινόμενα ενσωμάτωσης, όπως π.χ. της κοινωνικής οικονομίας από τις καπιταλιστικές εταιρίες ή της οικονομικής τοπικοποίησης από ξενοφοβικές διοικήσεις.
Παρ’ όλα αυτά, όσο καίρια κι αν είναι αυτή η συμπληρωματικότητα, δεν είναι καθόλου δεδομένη και πρέπει να τίθεται ρητά. Για παράδειγμα, η μείωση του εργάσιμου ωραρίου με τον ίδιο μισθό ή το απροϋπόθετο ελάχιστο εισόδημα μπορούν να απελευθερώσουν μέρος του χρόνου και της δημιουργικότητας για τη συμμετοχή και την ενασχόληση με εγχειρήματα αλληλέγγυας οικονομίας, αλλά μπορούν να οδηγήσουν επίσης στην αύξηση της ατομικής κατανάλωσης.
Ομοίως, η χρήση τεχνολογιών ανοικτού λογισμικού μπορεί να κάνει την παραγωγική διαδικασία πιο συμμετοχική και δημοκρατική, αλλά δεν εγγυάται την παραγωγή οικο-φιλικών προϊόντων, ούτε διασφαλίζει το ότι αυτά δεν θα αφομοιωθούν από κερδοσκοπικές επιχειρήσεις. Επομένως, εργαλεία και τεχνολογίες πρέπει να πηγαίνουν χέρι χέρι με μια κουλτούρα εναλλακτικής παραγωγής, αλλά και με θεσμούς που θα ρυθμίζουν τη χρήση τους.
Συνεπώς, είναι κατά τη γνώμη μου απαραίτητη η αλληλεπίδραση ανάμεσα σε στρατηγικές πολλών επιπέδων. Ο πυρήνας των ριζοσπαστικών θεσμών αποανάπτυξης (όπως τους οραματιζόμαστε) θα σχηματιστεί ουσιαστικά από τα κοινωνικά κινήματα και τις από κάτω πρωτοβουλίες αλληλέγγυας οικονομίας που λειτουργούν ενάντια στη λογική του κεφαλαίου.
Τέτοιες είναι οι λεγόμενες «νυντοπίες» (nowtopias), όπως π.χ. οι προεικονιστικές, απελευθερωτικές πρωτοβουλίες που δεν οραματίζονται απλώς, αλλά ενσαρκώνουν ένα εναλλακτικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης στην πράξη, δημιουργώντας στην πορεία και ένα πολιτικό υποκείμενο.
Ωστόσο, στην παρούσα κοινωνικο-πολιτική συγκυρία, όλα αυτά τα εγχειρήματα θα μπορούσαν να επωφεληθούν από θεσμικές ρυθμίσεις που θα αποτρέπουν τη συντριβή ή την περιθωριοποίησή τους, όπως είναι η σύσταση συνεταιρισμών εργαζομένων, η νομική προστασία των κοινών και οι άδειες ελεύθερης πρόσβασης, ο πειραματισμός με χαλαρές μορφές εκπροσώπησης, ο συμμετοχικός προϋπολογισμός κ.λπ.
Αυτές οι λεγόμενες «μη-ρεφορμιστικές μεταρρυθμίσεις» (non-reformist reforms) είναι καθαυτές ανατρεπτικές, ενδυναμώνουν τα κοινωνικά κινήματα και αιτήματα, και δημιουργούν χώρο ή συνθήκες για να αναδυθεί το υποκείμενο του μετασχηματισμού.
Αναζητώντας ανατρεπτικούς, απελευθερωτικούς θεσμούς
Αυτή η «σύνθεση στρατηγικών» μπορεί να αποφύγει την απροσδιοριστία και θα μπορούσε ενδεχομένως να δημιουργήσει ένα θετικό σημείο αναφοράς όπου νέες κοινωνικές σχέσεις ή θεσμοί δημιουργούνται πειραματικά σε σχισμές του παρόντος συστήματος, και μόνο αν αυτές ακολουθούν την απελευθερωτική λογική.
Κάτι τέτοιο ξεκάθαρα θυμίζει την πρόταση του Wright για τις πραγματικές ουτοπίες (real utopias), στις οποίες η έμφαση της στρατηγικής δίνεται σε θεσμούς που «οραματίζονται το περίγραμμα ενός εναλλακτικού κοινωνικού κόσμου που ενσωματώνει απελευθερωτικά ιδανικά, και μετά αναζητούν ποιες κοινωνικές καινοτομίες μπορούμε να δημιουργήσουμε ώστε να μας οδηγήσουν σε αυτόν τον προορισμό» (Wright, E.O., 2010. Envisioning real utopias. London: Verso).
Η πρότασή μου, λοιπόν, είναι να διερευνήσουμε κριτικά προτάσεις ή στρατηγικές, σε συνάρτηση με τους παράγοντες που τις κάνουν ή δεν τις κάνουν ρεφορμιστικές και απελευθερωτικές.
Σε αυτήν τη «μη-ρεφορμιστική τυπολογία μεταρρυθμίσεων» χρειάζεται να αξιολογήσει κανείς προτάσεις στη βάση μιας σειράς ερωτημάτων: Προκύπτει η συγκεκριμένη πρόταση από αιτήματα της βάσης και των κινημάτων; Μπορεί να λειτουργήσει και, αν ναι, θα μπορούσε να βελτιώσει τη ζωή τόσο εντός του υπάρχοντος κοινωνικο-οικονομικού συστήματος όσο και στην προσδοκούμενη κοινωνία; Εκπληρώνει μια οικουμενική βασική ανάγκη; Μας φέρνει πιο κοντά σε ένα απελευθερωτικό όραμα ή έστω μας βοηθάει να το κατακτήσουμε;
Φυσικά, αυτή η λίστα δεν είναι εξαντλητική και επιδέχεται συζήτηση, αλλά θεωρώ την κατασκευή μιας λίστας ελέγχου (checklist) πολύ χρήσιμη για την αξιολόγηση της βιωσιμότητας μιας στρατηγικής ή ενός συνδυασμού στρατηγικών.
Αυτή η αλλαγή εστίασης του ενδιαφέροντος θα ξεπεράσει, σε μεγάλο βαθμό, τη διαχρονική διαμάχη για τον ρόλο του κράτους σε αντίθεση με τις από κάτω δράσεις, εστιάζοντας αντίθετα σε ανατρεπτικές στρατηγικές (κρατικές και μη) και βοηθώντας μας να δημιουργήσουμε τους επιδιωκόμενους πιο συμμετοχικούς θεσμούς.
Μια τέτοια προσέγγιση του κράτους είναι ριζικά διαφορετική από το να του μεταθέτουμε τις ελπίδας των ανθρώπων, κάτι που συχνά οδηγεί στην οικειοποίηση των κοινωνικών αιτημάτων, ενώ απαιτείται μεγάλη διανοητική προσπάθεια για την εύρεση μη-ηγεμονικών τρόπων σύνδεσης των κοινωνικών κινημάτων με πιο κεντρικούς θεσμούς.
Εν ολίγοις, στη διερεύνηση του πώς προχωράμε προς την κοινωνία της αποανάπτυξης που οραματιζόμαστε, ίσως αποδειχθεί πιο καρποφόρο να προσδιορίσουμε κριτικά τις πρακτικές και τους θεσμούς που, ενώ εδράζονται στο παρόν σύστημα, ταυτόχρονα προεικονίζουν και διαμορφώνουν εναλλακτικές κοινωνικές σχέσεις, διευκολύνοντας την ανάδυση απελευθερωτικών προταγμάτων.
Αυτό το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στις 09-01-2019 εδώ.