Μεσογειακές ιστορίες για το νερό και τη δημοκρατική διαχείρισή του

Παλέρμο: Κοινές οι ανησυχίες των μεσογειακών χωρών

Κοινές ανησυχίες γύρω από τη λειψυδρία, τον έλεγχο και τη διαχείριση του νερού, τον πόλεμο, τα ζητήματα φύλου και ισότητας, την κλιματική κρίση, την υφαρπαγή του νερού, την εντατική γεωργία, την ξηρασία και την εμπορευματοποίηση του νερού ανέδειξαν σε ένα εργαστήριο ερευνητές και ειδικοί, ακτιβιστές και εκπρόσωποι οργανώσεων, που δραστηριοποιούνται και αντιτάσσονται στην ιδιωτικοποίηση του νερού. Το εργαστήριο για τη Δημοκρατική Διαχείριση του Νερού στη Μεσόγειο έλαβε χώρα στις 21 Απριλίου 2026 στο Teatro Garibaldi του Παλέρμο της Ιταλίας υπό τη διοργάνωση του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Παρισιού και του Studio Rizoma και πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ για την Παγκόσμια Ημέρα της Γης. 

Υπό τον συντονισμό της Francesca Greco (Ιταλία) συμμετείχαν από την Παλαιστίνη η Muna Dajani, από την Τυνησία η Emna Fourati, από τον Λίβανο ο Sammy Kayed, από την Ελλάδα η Αικατερίνη Γεωργιάδου και από το Μαρόκο η Dounia Mseffer, που ανέδειξαν τα προβλήματα αλλά πρότειναν και στρατηγικές για μια δίκαιη και ισότιμη διαχείριση του πιο πολύτιμου φυσικού αγαθού. Οι διαφορετικές εμπειρίες έδειξαν ότι τα ζητήματα του νερού συνδέονται άμεσα με κοινωνικές ανισότητες, πολιτικές συγκρούσεις και περιβαλλοντικές κρίσεις, ενώ μας έκαναν να συνειδητοποιήσουμε ότι βρισκόμαστε πολύ πιο κοντά από ό,τι μακριά – μέσα από οικολογίες αναπροσαρμογής, επιμονής και αντίστασης. 

Ο έλεγχος, η πρόσβαση και η ποιότητα, καθώς και οι νοηματοδοτήσεις του νερού ως συμβόλου ζωής και δημοκρατίας ήταν κάποια από τα βασικά σημεία του διαλόγου που αναπτύχθηκαν και μοιράστηκαν μέσα από τα παραδείγματα κοινοτήτων και κινημάτων της περιοχής της Μεσογείου. 

Από τον πόλεμο του νερού σε παραδείγματα αντίστασης

Η Παλαιστίνη υφίσταται απαρτχάιντ του νερού από το Ισραήλ με σοβαρές συνέπειες στη ζωή των κατοίκων. Σε μια γη που μαστίζεται από μη βιώσιμες συνθήκες, βιώνεται ο πόλεμος του νερού, που συμπεριλαμβάνει τις προμήθειες τροφίμων και νερού, ενώ υπάρχει μια άρρηκτη σύνδεση μεταξύ των υδάτινων πόρων και της πολιτικής πραγματικότητας που χαρακτηρίζεται από βία. Ο ισραηλινός έλεγχος των πηγών στην Παλαιστίνη ασκείται κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου. 

Στην Τυνησία, η εντατική γεωργία και οι τεράστιες ανάγκες της σε νερό έχουν σοβαρό αρνητικό αντίκτυπο στους φυσικούς πόρους. Η πίεση αυτή κάνει ανάγλυφη τη σύνδεση των διαφορετικών προβλημάτων του νερού με τις κοινωνικές αλλά και τις έμφυλες ανισότητες, όπως και με τη διαχείριση της γης. 

Τα ζητήματα νερού στο Μαρόκο είναι συνυφασμένα με τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, δημιουργώντας κλιματικό άγχος αλλά και εγείροντας σημαντικά ερωτήματα σχετικά με την πολιτική και κοινωνική διαχείριση. Η επισιτιστική ανασφάλεια και η απειλούμενη γεωργική παραγωγή συνδέονται στενά με τη διαχείριση των υδάτινων πόρων.

Το παράδειγμα του Λιβάνου τόνισε τους κινδύνους που σχετίζονται με τις συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και τις επενδύσεις σε μονάδες επεξεργασίας λυμάτων, αναδεικνύοντας την ανάγκη υπέρβασης αποκλειστικά τεχνικών λύσεων σε ένα πλαίσιο πολλαπλών και αλληλένδετων κρίσεων.

Παράλληλα, παρουσιάστηκαν μορφές αντίστασης και αλληλεγγύης μέσα από κοινοτικές πρακτικές, κοινωνικούς αγώνες και δικαστικές διεκδικήσεις για την προστασία του νερού ως κοινωνικού αγαθού και τη διασφάλιση του δημόσιου χαρακτήρα του, όπως στην περίπτωση της Ελλάδας. Σημειώθηκε μάλιστα πως οι δομικές κρίσεις σχετικά με τα ζητήματα του νερού εντείνονται από την κλιματική αλλαγή.

Σε συνέχεια της συζήτησης, ανταλλάξαμε εμπειρίες και παραδείγματα αλληλεγγύης και αντίστασης, ιστορίες φωτιάς και νερού που αναδεικνύονται μέσα από κοινοτικές πρακτικές (Τυνησία), συλλογικές διεκδικήσεις και αντιστάσεις (Μαρόκο, Παλαιστίνη, Ελλάδα), δικαστικά εργαλεία (Ελλάδα), πρακτικές επαναχρησιμοποίησης και ανα-νοηματοδότησης της συλλογικής χρήσης του νερού και επέκτασης της συλλογικής φαντασίας και συνείδησης προς εναλλακτικές λύσεις (Λίβανος). 

Αναλυτικά για τις συζητήσεις του εργαστηρίου στο άρθρο: https://sbilanciamoci.info/per-una-gestione-democratica-dellacqua-nel-mediterraneo/.

Στιγμιότυπα από τις συναντήσεις στο Παλέρμο (αριστερά) και στη Φλωρεντία (δεξιά)

Φλωρεντία: Αλληλεγγύη και σύνδεση μεταξύ των κινημάτων

Οι αγώνες για τον δημόσιο χαρακτήρα του νερού στην Ελλάδα και την Ιταλία, με έμφαση στο ιταλικό δημοψήφισμα του 2011 και το δημοψήφισμα για τη μη ιδιωτικοποίηση του νερού της Θεσσαλονίκης το 2014, οι σύγχρονοι κίνδυνοι εμπορευματοποίησης και η σημασία των δικτύων αλληλεγγύης βρέθηκαν στο επίκεντρο της συζήτησης που διεξήχθη στις 24 Απριλίου 2026 στη Φλωρεντία, στο σεμινάριο της ομάδας εργασίας περιβαλλοντικής πολιτικής του Κέντρου Μελετών Κοινωνικών Κινημάτων COSMOS στη Σχολή Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών της Scuola Normale Superiore.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, που συνδιοργάνωσαν η Λυδία Καραζαρίφη και η μεταδιδακτορική ερευνήτρια Gemma Gasseau με τη συμμετοχή ακτιβιστών, διδασκόντων και μεταδιδακτορικών ερευνητών, η Αικατερίνη Γεωργιάδου συνομίλησε με τον Tommaso Fattori, μέλος του κινήματος του νερού της Ιταλίας και εκ των εμπνευστών του ιταλικού δημοψηφίσματος το 2011. 

Άξονες συζήτησης αποτέλεσαν η ιστορία και η παρακαταθήκη του δημοψηφίσματος σε κάθε χώρα, τρέχοντες αγώνες όπως το πρόσφατο δημοψήφισμα στην Έμπολι της Τοσκάνης και ο δικαστικός αγώνας κατά της ΚΥΑ τιμολόγησης του νερού, όπως και άλλες μορφές έμμεσης ιδιωτικοποίησης. Η αλληλεγγύη και η σύνδεση μεταξύ των κινημάτων τοπικά και διακρατικά φαίνεται μέσα από τις σχέσεις των αγώνων της Θεσσαλονίκης και της Φλωρεντίας και την αλληλεπίδραση των δικτύων που αναπτύχθηκαν. 

Κάποια κοινά σημεία αποτέλεσαν τα ερωτήματα για τη δημοκρατία, οι στρατηγικές υπεράσπισης και τα δίκτυα αλληλεγγύης. Κάτι που προέκυψε από τη συζήτηση είναι οι συνεχείς κίνδυνοι για το νερό που φάνηκαν να εξελίσσονται και η ανάγκη να έχουμε συλλογικά αντανακλαστικά στην υπεράσπισή του. Οι κοινωνικοί ορίζοντες διαχείρισης ζητημάτων όπως ο υπερτουρισμός και η κλιματική αλλαγή φάνηκαν να είναι σημαντικά σημεία που εντείνουν την προσοχή μας ως προς τη δημιουργία συλλογικών μορφών αντίστασης και σχέσεων αλληλεγγύης, που ανατροφοδοτούν δύναμη, αγωνιστικότητα, εμπειρία και φιλία. 

«Γράφουμε νερό, αλλά διαβάζουμε δημοκρατία»

Όπως είχε αναφέρει η Παλαιστίνια αντιπρόσωπος στο Παλέρμο, «όλοι έχουν ένα ρόλο να παίξουν σε καθεστώτα καταπίεσης», και οι συναντήσεις και σχέσεις αλληλεγγύης δίνουν ελπίδα για ένα διαφορετικό παρόν και μέλλον, γιατί «γράφουμε νερό, αλλά διαβάζουμε δημοκρατία». 

Στην κατεύθυνση διασύνδεσης διεπιστημονικής έρευνας και εμπειρίας των κινημάτων στις κοινωνικές διεκδικήσεις με στόχο τη διαμόρφωση στρατηγικών για την αντιμετώπιση των σύγχρονων προκλήσεων «δικαιοσύνης του νερού», τέτοιες συναντήσεις και δράσεις αποτελούν πολύτιμο εργαλείο και απαρχή για περαιτέρω διάδραση και συνεργασία. 

Φεύγοντας από το ταξίδι αναπολήσαμε και καταγράψαμε τα σημεία όπου βρήκαμε ή δεν βρήκαμε δημόσιες βρύσες και δωρεάν νερό, και αναλογιστήκαμε την καλλιέργεια αντίληψης περί εμπορευματοποίησης του νερού μέσω της επιβαλλόμενης προμήθειάς του σε πλαστικά μπουκάλια. Η συλλογική δράση και διεκδίκηση για δημόσιες βρύσες και δωρεάν νερό προσβάσιμο σε όλους και όλες έχει πολλά να προσφέρει στην εδραίωση κοινωνικής συνείδησης ότι το νερό δεν είναι και ούτε μπορεί να είναι εμπορικό προϊόν.

Το οδοιπορικό του νερού συνεχίζεται, όπως και οι συνεχιζόμενες κοινωνικές σχέσεις που διαπλέκονται γύρω από ζητήματα διαχείρισης και αντιστάσεων του νερού, προς την αναζήτηση της δημοκρατίας και της αξιοπρεπούς διαβίωσης για τα ανθρώπινα και μη ανθρώπινα στοιχεία στις μεσογειακές πραγματικότητες που μας περιβάλλουν.