Η ΔΕΘ ως καθρέφτης της Θεσσαλονίκης

Σε μια πόλη που ιστορικά ασφυκτιά ανάμεσα στην πυκνή δόμηση και τις χαμένες ευκαιρίες, η συζήτηση για το μέλλον του χώρου της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, την ανάπλαση και το μητροπολιτικό πάρκο δεν αφορά μονάχα τους Θεσσαλονικείς αλλά κάθε πολίτη. Η αναμφισβήτητη ανάγκη για πράσινο, οι δρώντες που επηρεάζουν τις αποφάσεις για τη διαμόρφωση των αστικών εκτάσεων, οι διαδικασίες συμμετοχής των πολιτών με κυρίαρχο παράδειγμα τη διεκδίκηση δημοψηφίσματος, ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης και των κινημάτων, συναντιούνται σε μια έκταση σχεδόν 180 στρεμμάτων. 

Στο πλαίσιο αυτό, ο ξεναγός και ακτιβιστής Ιωάννης Κιουρτσόγλου εκκινεί την περιήγηση στην έκταση αυτή συνδέοντας το παρελθόν, το παρόν και το αμφιλεγόμενο μέλλον της ΔΕΘ και της ίδιας της πόλης. Τίτλος της ξενάγησης: «Θεσσαλονίκη ανατολικά των τειχών: αρχαιότητα, ιστορία, παρόν και μέλλον – προκλήσεις προς διάλογο. Η περίπτωση της ΔΕΘ και το όραμα για ένα μητροπολιτικό πάρκο».

Πράσινος διάδρομος που ενώνει βουνό και θάλασσα 

Η αφετηρία της ξενάγησης στη νότια πύλη της ΔΕΘ αποκαλύπτει έναν αόρατο αρχιτεκτονικό άξονα, που περιλαμβάνει τις καμπύλες του χαρακτηριστικού τόξου-εισόδου, της πλατείας ΧΑΝΘ και του πύργου της, του Λευκού Πύργου αλλά και του ίδιου του Θερμαϊκού κόλπου. Και όμως, η σημερινή εικόνα της εισόδου ακυρώνει αυτό τον άξονα. Διαφημιστικά banners, σκαλωσιές και πανό διακόπτουν τη νοητή συνέχεια. Μια παλιά φωτογραφία του τόξου, καθαρού και «ανοιχτού», κάνει τη σύγκριση σχεδόν οδυνηρή. Δεν πρόκειται απλώς για αισθητική αλλοίωση ενός αρχιτεκτονήματος, αλλά για αλλαγή στον τρόπο βίωσης της πόλης.

Ανεβαίνοντας προς τη βορειοδυτική πύλη της ΔΕΘ, με προτροπή του ξεναγού μας κοιτάμε προς τη θάλασσα: ο Όλυμπος διακρίνεται καθαρά στο βάθος πέρα από τον Θερμαϊκό, πλαισιωμένος από το τόξο της εισόδου. Ο Γάλλος πολεοδόμος Ερνέστ Εμπράρ, που είχε σχεδιάσει την πόλη μετά την πυρκαγιά του 1917, είχε φανταστεί τον χώρο ως τμήμα ενός πράσινου διαδρόμου που θα ένωνε το Σέιχ Σου με τη θάλασσα. Αντίθετα, στο αρχικό σχέδιο ανάπλασης που είχε προτείνει η ΔΕΘ-Helexpo –και αυτή τη στιγμή έχει αντικατασταθεί από μια μετριασμένη εκδοχή του με τη συνυπογραφή του Δήμου και της κυβέρνησης– τα υπερμεγέθη κτίρια και το ξενοδοχείο θα στερούσαν από τη Θεσσαλονίκη μία από τις τελευταίες της ευκαιρίες για έναν πραγματικό διάδρομο ανάσας.

Στις αεροφωτογραφίες φαίνεται με σαφήνεια ο σχεδιασμός του Ερνέστ Εμπράρ με στόχο να ενώσει το βουνό με τη θάλασσα.

Το αρχιτεκτονικό κληροδότημα της ΔΕΘ

Η ξενάγηση συνεχίζεται με ορισμένα από τα περίπτερα της ΔΕΘ, εξαίρετα δείγματα μοντερνισμού που φέρουν πάνω τους την αρχιτεκτονική μνήμη της πόλης, τα οποία από το μεν κίνημα πολιτών υπέρ του μητροπολιτικού πάρκου προτείνονται προς διατήρηση, με τη δε πρόταση της ανάπλασης οδεύουν προς κατεδάφιση.

Το Περίπτερο 2, του 1955, με κύριο χαρακτηριστικό του την καμπυλωμένη πρόσοψη και τη ράμπα που οδηγεί στον πρώτο όροφο, φέρει την υπογραφή του αρχιτέκτονα Δ. Τριποδάκη. Τα δύο επίπεδά του, ύψους τεσσάρων μέτρων το καθένα, με φυσικό φωτισμό, είναι συνολικού εμβαδού 6.245 τ.μ. 

Το Περίπτερο 1, των Ν. Εφεσίου και Α. Συμεών, κατασκευάστηκε το 1955-56 και περιλαμβάνει υπόγειο, ισόγειο και πρώτο όροφο, καλύπτοντας συνολική επιφάνεια 10.220 τ.μ. Παρότι οι επεμβάσεις και προσθήκες που υπέστη αλλοίωσαν σημαντικά την αρχική του μορφή, υπάρχει δυνατότητα αντικατάστασης ώστε να αναδειχθούν εκ νέου βασικά χαρακτηριστικά του.

Στα νοτιοανατολικά το περίπτερο 8, εμπνευσμένο από το ρεύμα του ιαπωνικού μπρουταλισμού, κατασκευάστηκε το 1968 σε μελέτη των Ν. Μουτσόπουλου, Χ. Τσιλαλή, Γ. Κονταξάκη και Χ. Κουλουκούρη. Η ιαπωνική επιρροή είναι εμφανής στην καμπύλη οροφή του –σε μορφή παγόδας– κατασκευασμένη από εμφανές σκυρόδεμα. Από τα πιο ιδιαίτερα κτίρια εντός της ΔΕΘ, αποτελείται από δύο ορόφους και τέσσερα επίπεδα, ενώ έχει προστεθεί ένας επιπλέον όροφος που καταργεί όλον τον ξεχωριστό χαρακτήρα του.

Πίσω μας το Αλεξάνδρειο Μέλαθρο –γνωστό σε όλους μας ως Παλέ ντε Σπορ–, έργο των αρχών της δεκαετίας του 1960. Η ανεπίσημη αυτή ονομασία του κτιρίου δεν προέκυψε τυχαία: συνδέεται με τη συμμετοχή Γάλλων αρχιτεκτόνων που έδωσαν λύσεις στην κατασκευή της στέγης του, καθώς και με την έντονη ομοιότητά του με το ομώνυμο Palais des Sports της Λυών. Η ονομασία αυτή λειτουργεί ως υπενθύμιση μιας περιόδου κατά την οποία η Θεσσαλονίκη συνομιλούσε δημιουργικά με ευρωπαϊκά αρχιτεκτονικά ρεύματα, ενσωματώνοντας επιρροές που ξεπερνούσαν τα τοπικά της όρια.

Η διαδρομή ολοκληρώνεται στο περίπτερο 6, γνωστό ως Περίπτερο των Εθνών, που ανεγέρθηκε το 1954 σε σχέδια του Δ. Τριποδάκη. Εκτείνεται κατά μήκος της οδού Γ’ Σεπτεμβρίου, με πρόσοψη προς τον χώρο της Έκθεσης, και περιλαμβάνει υπόγειο, ισόγειο και δώμα, με συνολική επιφάνεια 7.050 τ.μ. Ανακαινίστηκε το 2003, οπότε οι νέες μεταλικές επενδύσεις κάλυψαν την αρχική μνημειακή του μορφή. Οι εσωτερικοί του χώροι παραμένουν ευέλικτοι και κατάλληλοι για πολλαπλές χρήσεις.

Πανάρχαιος οικισμός στα υπόγεια

Στα αριστερά μας, κάτω από το συνεδριακό κέντρο «Ιωάννης Βελλίδης» υπάρχουν –μη επισκέψιμα– τα αρχαιολογικά κατάλοιπα της παλαιότερης κατοίκησης σε ολόκληρη την περιοχή (5η-4η χιλιετία π.Χ.), που μαζί με άλλα αρχαιολογικά ευρήματα στον χώρο υπενθυμίζουν ότι η σημερινή Θεσσαλονίκη είναι χτισμένη πάνω σε διαδοχικά στρώματα ιστορίας. Η παρουσία τους εντάσσει τον χώρο της ΔΕΘ σε έναν ευρύτερο αρχαιολογικό και ιστορικό χάρτη που εκτείνεται πολύ πέρα από τη σύγχρονη χρήση του. Η αναφορά στον παλαιότερο οικισμό της περιοχής που όχι μόνο δεν έχει αναδειχθεί, αλλά έχει καταχωνιαστεί στα υπόγεια ενός κτιρίου, λειτουργεί ως ένα σχόλιο για τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη Θεσσαλονίκη διαχειρίζεται –ή παρακάμπτει– την ίδια την ιστορική της συνέχεια.

Σήμερα η πόλη βρίσκεται σε ένα αντίστοιχο σταυροδρόμι. Και για άλλη μια φορά καλείται, με τον χώρο ως πεδίο διαπραγμάτευσης και σύγκρουσης, να πάρει κρίσιμες και μη αναστρέψιμες αποφάσεις για το μέλλον της.

Ξενάγηση: «Θεσσαλονίκη ανατολικά των τειχών: αρχαιότητα, ιστορία, παρόν και μέλλον – προκλήσεις προς διάλογο. Η περίπτωση της ΔΕΘ και το όραμα για ένα μητροπολιτικό πάρκο»

(29.3.2026, Θεσσαλονίκη, ΔΕΘ)

Ξεναγός:  Ιωάννης Κιουρτσόγλου, διπλωματούχος ξεναγός & ακτιβιστής

Η ξενάγηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.