Πρώην στρατόπεδα: μια ανοιχτή διεκδίκηση

Από τη δεκαετία του 1980, ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών μελετών έχει επικεντρωθεί στην αξιοποίηση των πρώην στρατοπέδων, συχνά θεωρώντας τα ως «τελευταία ευκαιρία» για την αύξηση των δημόσιων χώρων πρασίνου.

Ο μηχανικός χωροταξίας - πολεοδομίας και ερευνητής Σωκράτης Σεϊτανίδης, ο οποίος συντόνισε την «Ανοιχτή συζήτηση για τη διεκδίκηση των πρώην στρατοπέδων από την τοπική κοινωνία», υπογράμμισε την έλλειψη διαβούλευσης με τις τοπικές κοινωνίες, την επιτακτικότατα της αξιοποίησης των χώρων με γνώμονα τις ανάγκες των πολιτών και τη λογική real estate που ακολουθεί το Ταμείο Εθνικής Άμυνας (ΤΕΘΑ), το οποίο αντιμετωπίζει τη δημόσια γη ως εμπορικό προϊόν προς οικοδόμηση. Επεσήμανε δε ότι το θεσμικό πλαίσιο δεν καθορίζει το ποσοστό των πρώην στρατοπεδικών χώρων που θα αποδοθούν σε κοινόχρηστες και κοινωφελείς χρήσεις. Ως αποτέλεσμα, η αξιοποίηση αυτών των χώρων σε κάθε πόλη είναι διαφορετική, ανάλογα με τις τοπικές ισορροπίες που διαμορφώνονται από τα ενδιαφερόμενα μέρη (stakeholders). Η χρήση των χώρων αυτών αποτελεί σε όλη την Ελλάδα ένα σημαντικό διακύβευμα, για το οποίο, ωστόσο, η διεκδίκηση των πολιτών μέχρι στιγμής υπάρχει μόνο σε τοπικό επίπεδο. 

Γιαννιτσά: Δίκτυο Πολιτών για το Περιβάλλον – Πρωτοβουλία για τα πρώην στρατόπεδα Φιλιππάκου και Καψάλη

Η Μαρία Κιουζέπη, από το Δίκτυο Πολιτών για το Περιβάλλον στα Γιαννιτσά, αναφέρθηκε στις προσπάθειες των πολιτών από το 2008 να αναδείξουν τη σημασία των πρώην στρατοπέδων για το αστικό περιβάλλον. Παρουσίασε το Μνημόνιο Συναντίληψης που συνυπογράφηκε το 2021 μεταξύ του Ταμείου Εθνικής Άμυνας και του Δήμου Πέλλας, το οποίο αφορά τα πρώην στρατόπεδα Καψάλη και Φιλιππάκου, συνολικής έκτασης 302 στρεμμάτων, από τα οποία μόνο ένα μικρό μέρος παραχωρείται στον Δήμο. Το μεγαλύτερο τμήμα του στρατοπέδου Φιλιππάκου, όπου υπάρχει και ένα αρκετά εκτεταμένο αυτοφυές άλσος, παραμένει στο ΤΕΘΑ και, σύμφωνα με το προτεινόμενο ΕΠΣ, μπορεί να οικοδομηθεί. Έτσι, ουσιαστικά, η πόλη στερείται την τελευταία της ευκαιρία για ανάπτυξη υψηλού πρασίνου. Η ίδια τόνισε ότι ο Δήμος αποδέχεται την οικοδόμηση κατοικιών, ενώ οι πολίτες ζήτησαν τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το μέλλον του χώρου – πρόταση που απορρίφθηκε από το δημοτικό συμβούλιο. Η δράση του Δικτύου συνεχίζεται, με στόχο την ευαισθητοποίηση ολοένα και περισσότερων πολιτών, καθώς και την ανάδειξη του συμμετοχικού σχεδιασμού ως τρόπου διαμόρφωσης της έκτασης.

Ιωάννινα: Κοινά Ιωαννίνων & Συντονιστικό Συλλογικοτήτων και Πολιτών «Αγώνας για Αστικό Πάρκο στο Βελισσάριο»

Στο πλαίσιο της συζήτησης για το μέλλον του πρώην στρατοπέδου Βελισσαρίου, μιας έκτασης περίπου 580 στρεμμάτων μέσα στον αστικό ιστό της πόλης των Ιωαννίνων, η πρόεδρος του Συλλόγου Πολιτών Κοινά Ιωαννίνων, Κλάρα Πουές, παρουσίασε την πρωτοβουλία του Συλλόγου για τη διαμόρφωση πλαισίου αρχών και διαδικασίας δημόσιας διαβούλευσης σχετικά με το μέλλον του χώρου. Βασικές κατευθύνσεις της πρωτοβουλίας είναι η ισότιμη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών από το πρώτο μέχρι το τελευταίο στάδιο, η διαφάνεια, η τεκμηρίωση των επιλογών και η διασφάλιση του δημόσιου χαρακτήρα της έκτασης. Το σχετικό κείμενο αρχών και ο οδικός χάρτης για το πώς η πόλη θα ενημερωθεί, θα συζητήσει και θα αποφασίσει για το πρώην στρατόπεδο Βελισσαρίου πρόκειται να τεθεί σε ανοιχτή διαβούλευση. Στο πλαίσιο αυτό τα Κοινά Ιωαννίνων δεν προτείνουν λύσεις ή ποσοστά παραχώρησης. Προτείνουν έναν τρόπο με τον οποίο μπορεί να συζητηθεί, να σχεδιαστεί και να αποφασιστεί το μέλλον ενός χώρου που ανήκει εξίσου σε όλες και όλους. Το πρώην στρατόπεδο Βελισσαρίου είναι μια ευκαιρία για τα Ιωάννινα να αποδείξουν ότι μπορούν να σχεδιάζουν το μέλλον τους με δημοκρατία, διαφάνεια και σεβασμό στον κοινό πλούτο.

Από την πλευρά του Συντονιστικού Συλλογικοτήτων και Πολιτών «Αγώνας για Αστικό Πάρκο στο Βελισσάριο» η Μάρα Μπούση είπε ότι ο χώρος περιλαμβάνει 15 κτίρια, ορισμένα εκ των οποίων είναι σημαντικά οθωμανικά μνημεία, όπως το Πολυτεχνείο του 19ου αιώνα. Ωστόσο η ιστορία των Ιωαννίνων έχει σημαδευτεί από τη μαύρη σελίδα της κατεδάφισης του «Ξενία», γεγονός που εντείνει την ανησυχία για την τύχη των διατηρητέων του Βελισσαρίου. Η ίδια ανέφερε στη συζήτηση ότι για το στρατόπεδο προτείνεται μια αναλογία 40/60 (40% στην κυριότητα του ΤΕΘΑ για οικονομική εκμετάλλευση και 60% στον δήμο), η οποία όμως θα επιβαρύνει τον δήμο με μεγάλα κόστη ρυμοτόμησης.

Χανιά: Σύλλογος κατοίκων Αϊ-Γιάννη και Πρωτοβουλία για το πρώην στρατόπεδο Μαρκοπούλου

Η Σοφία Σαρρή παρουσίασε τον αγώνα για το στρατόπεδο Μαρκοπούλου, ο οποίος ξεκίνησε το 2006 και αποτελεί πλέον κεντρικό αίτημα των πολιτών στα Χανιά. Ο χώρος αυτός των 52 στρεμμάτων βρισκόταν αρχικά στις παρυφές της πόλης, η επέκτασή της όμως τον κατέστησε ζωτικό κομμάτι του αστικού ιστού. Παρά τις τέσσερις ομόφωνες αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου για τη μετατροπή του σε πάρκο, οι πολίτες παραμένουν σε εγρήγορση για να αποτρέψουν «πρόχειρες λύσεις», όπως η χρήση του ως πάρκινγκ. Μετά την απομάκρυνση του στρατού, η Πρωτοβουλία επιμένει ότι η προστασία του δημόσιου χώρου δεν είναι μόνο ζήτημα οικολογίας, αλλά και κοινωνικής δικαιοσύνης.

Καλαμαριά: Σύλλογος Κατιρλιωτών Θεσσαλονίκης/ συλλογικότητες για το πρώην στρατόπεδο Κόδρα

Ο Βασίλης Πατσιλάρας αναφέρθηκε στην 35ετή ιστορία της διεκδίκησης του στρατοπέδου Κόδρα, η οποία ξεκίνησε από την αντίδραση στην κατεδάφιση μιας εκκλησίας. Το Κόδρα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς υπάρχει απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας που απαγορεύει κάθε χρήση η οποία δεν συνάδει με το πράσινο. Ωστόσο, η κατάσταση παραμένει περίπλοκη λόγω των πολλών ιδιωτικών ιδιοκτησιών και των διεκδικήσεων για το «Παλατάκι» (Κυβερνείο). 

Δήμος Παύλου Μελά: Πολεοδομική Επιτροπή Γειτονιάς Πάρκου Καρατάσιου

Ο Σάκης Λαζαρίδης μίλησε για τον πολύπλευρο 25ετή αγώνα για το στρατόπεδο Καρατάσιου, ο οποίος είχε κινηματική, νομική και πολιτική διάσταση. Επεσήμανε την επιτυχία της τοπικής κοινωνίας να κατοχυρωθούν με το ΓΠΣ Πολίχνης οι χώροι του πρώην στρατοπέδου ως κοινόχρηστοι-κοινωφελείς, αλλά και τη σημερινή πρόκληση για τη διατήρηση και υλοποίηση του σχεδιασμού. Προειδοποίησε ότι οι υποσχέσεις για μερική παραχώρηση (50% έως 75%) αποτελούν παγίδα για μελλοντικές ιδιωτικοποιήσεις και κάλεσε σε ενοποίηση των κινημάτων, καθώς η αποσπασματική δράση επιτρέπει στο σύστημα να διαλύει τις αντιστάσεις.

Η επόμενη μέρα

Τα μέλη των πρωτοβουλιών και συλλόγων που συμμετείχαν στην ανοιχτή συζήτηση αποφάσισαν τη δημιουργία ενός πανελλαδικού δικτύου για τη διεκδίκηση των πρώην στρατοπέδων. Λιγότερο από ένα μήνα αργότερα, στις 20 Απριλίου 2026, έγινε η πρώτη διαδικτυακή συνάντηση για τη συγκρότηση του δικτύου.

Εργαστήριο: «Ανοιχτή συζήτηση για τη διεκδίκηση των πρώην στρατοπέδων από την τοπική κοινωνία»

(28.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Κοινά Ιωαννίνων (Ιωάννινα)  Συντονιστικό πολιτών για το πρώην στρατόπεδο Βελισσαρίου (Ιωάννινα)  Δίκτυο Πολιτών για το Περιβάλλον - Πρωτοβουλία για τα πρώην στρατόπεδα Φιλιππάκου και Καψάλη (Γιαννιτσά) Σύλλογος κατοίκων Αϊ-Γιάννη - Πρωτοβουλία για το πρώην στρατόπεδο Μαρκοπούλου (Χανιά) Σύλλογος Κατιρλιωτών Θεσσαλονίκης / συλλογικότητες για το πρώην στρατόπεδο Κόδρα (Καλαμαριά) Πολεοδομική Επιτροπή Γειτονιάς Πάρκου Καρατάσιου (Πολίχνη Θεσ/νίκης) Συντονισμός: Σωκράτης Σεϊτανίδης, μηχανικός χωροταξίας - πολεοδομίας & ερευνητής, Co-Space LAB

Το εργαστήριο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.