Οι σχολικές αυλές ως χώροι συμμετοχής και συλλογικής φροντίδας

Τα σχολεία –και ιδιαίτερα οι σχολικές αυλές– αναδεικνύονται τα τελευταία χρόνια σε πεδία όπου η εκπαίδευση, ο αστικός σχεδιασμός και η περιβαλλοντική συνείδηση συναντιούνται στην πράξη. Μέσα από διαδικασίες συμμετοχικού σχεδιασμού, οι μαθητές και οι μαθήτριες δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως απλοί χρήστες, αλλά ως ενεργοί συνδιαμορφωτές του χώρου τους.

Η μετατόπιση αυτή από τους «χώρους για τα παιδιά» στους «χώρους των παιδιών» δεν αφορά μόνο τη μορφή της αυλής, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η σχολική κοινότητα. Ο χώρος αποκτά παιδαγωγική διάσταση, ενσωματώνοντας κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες, ενώ συνδέεται άμεσα με τη συμμετοχή, τη συνεργασία και τη συλλογική φροντίδα.

Στη συνεδρία με τίτλο «Σχολική αυλή και μαθητική κοινότητα: Πειραματισμοί και εφαρμογές συμμετοχικού σχεδιασμού», που πραγματοποιήθηκε με τον συντονισμό της Φυλλιώς Κατσαβουνίδου, αναπληρώτριας καθηγήτριας στο Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης ΑΠΘ, τρεις ομάδες με διαφορετική αφετηρία αλλά κοινή στόχευση παρουσίασαν πρακτικές και εμπειρίες από την εφαρμογή συμμετοχικού σχεδιασμού σε σχολικές αυλές, αναδεικνύοντας τις δυνατότητες αλλά και τις προκλήσεις της διαδικασίας.

Το σχολείο ως γειτονιά

Η Δομνίκη Βαγιάτη, μέλος της περιβαλλοντικής οργάνωσης Μαμαγαία, με έδρα τη Θεσσαλονίκη και πολυετή δράση από το 1995, εστίασε στη σύνδεση της σχολικής ζωής με την οικολογική εκπαίδευση και την καθημερινή πρακτική. Μέσα από πρωτοβουλίες όπως το δίκτυο σχολικών λαχανόκηπων, που ξεκίνησε το 2024 σε δημόσια σχολεία, η Μαμαγαία επιχειρεί να μετατρέψει τη σχολική αυλή σε έναν ζωντανό χώρο μάθησης. Οι μαθητές συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό και τη φροντίδα των κήπων, σε συνεργασία με εκπαιδευτικούς, αναπτύσσοντας δεξιότητες αλλά και μια βιωματική σχέση με το περιβάλλον. 

Η λογική αυτή αντιμετωπίζει το σχολείο ως «γειτονιά», έναν χώρο καθημερινής συνύπαρξης και ανταλλαγής. Οι σχολικοί λαχανόκηποι, το Βρώσιμο Δάσος Νεάπολης ή άλλες πράσινες παρεμβάσεις της οργάνωσης δεν αποτελούν απλώς εκπαιδευτικά εργαλεία, αλλά στοιχεία ενός ευρύτερου τρόπου ζωής που ενσωματώνει την περιβαλλοντική ευαισθησία και την ενεργοποίηση της κοινότητας.

Η «φυσική σχολική αυλή»

Από την πλευρά του αστικού σχεδιασμού, η Μαρία Σιτζόγλου από την ομάδα Design Clips προσεγγίζει τη σχολική αυλή ως δημόσιο χώρο που μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής στην πόλη. Μέσα από έργα συν-σχεδιασμού, με επίκεντρο τα παιδιά αλλά και τη συμμετοχή εκπαιδευτικών και γονέων, αναδεικνύεται η σημασία της «φυσικής σχολικής αυλής».

Μια τέτοια αυλή περιλαμβάνει φυσικά και υδατοπερατά υλικά, ενισχυμένη φύτευση για σκίαση και χώρους ελεύθερου παιχνιδιού, αντί για τυποποιημένο εξοπλισμό. Παράλληλα, ενσωματώνει δυνατότητες υπαίθριας εκπαίδευσης, ενισχύοντας τη σύνδεση των μαθητών με το φυσικό περιβάλλον. Στο πλαίσιο ευρωπαϊκών προγραμμάτων, όπως το Commit2Green, οι παρεμβάσεις αυτές συνδέονται και με την ανάγκη προσαρμογής των πόλεων στην κλιματική αλλαγή.

Ωστόσο, η ίδια επισήμανε ότι η υλοποίηση τέτοιων έργων έχει δυσκολίες. Η συμμετοχή των γονέων μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως κινητήρια δύναμη όσο και ως εμπόδιο, ιδιαίτερα όταν προκύπτουν ανησυχίες για τη χρήση φυσικών στοιχείων, όπως το χώμα. Παράλληλα, ζητήματα χρηματοδότησης και θεσμικής υποστήριξης από τους δήμους παραμένουν κρίσιμα για τη βιωσιμότητα των παρεμβάσεων.

Ο σχεδιασμός συνεχίζεται και μετά την κατασκευή

Ο Θάνος Ανδρίτσος και η Αναστασία Χρηστάκη από την Commonspace παρουσίασαν το ζήτημα μέσα από μια ευρύτερη οπτική του συμμετοχικού αστικού σχεδιασμού. Ως διεπιστημονικό δίκτυο που δραστηριοποιείται από το 2012, η Commonspace εστιάζει στη σύνδεση της έρευνας με την πρακτική, προωθώντας συλλογικές διαδικασίες σχεδιασμού και βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης.

Μέσα από πρωτοβουλίες όπως το Participatory Lab επιδιώκεται η δημιουργία κοινοτήτων που τοποθετούν στο επίκεντρο τη συμμετοχή και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Στην περίπτωση των σχολικών αυλών, αυτό σημαίνει ότι ο σχεδιασμός δεν ολοκληρώνεται με την κατασκευή, αλλά συνεχίζεται μέσα από τη χρήση, τη φροντίδα και την ενεργό εμπλοκή της κοινότητας.

Η σημασία της συμμετοχικής διαδικασίας

Κοινός παρονομαστής των παραπάνω προσεγγίσεων είναι η κατανόηση της σχολικής αυλής ως «κοινού» χώρου, ο οποίος δεν ανήκει απλώς σε ένα θεσμικό πλαίσιο, αλλά διαμορφώνεται μέσα από τις σχέσεις και τις πρακτικές των ανθρώπων που τον χρησιμοποιούν.

Η συμμετοχική διαδικασία, από τη συζήτηση με τα παιδιά και τους εκπαιδευτικούς έως τον σχεδιασμό, την κατασκευή και τη συντήρηση, αναδεικνύει νέες μορφές μάθησης και συλλογικής ευθύνης. Ταυτόχρονα, φέρνει στο προσκήνιο την ανάγκη για θεσμική υποστήριξη, ώστε οι παρεμβάσεις αυτές να έχουν διάρκεια και ουσιαστικό αντίκτυπο.

Οι αυλές ως μινιατούρες της πόλης

Στο τέλος της συζήτησης τέθηκαν και ερωτήματα σχετικά με τη βιωσιμότητα και τον κοινωνικό αντίκτυπο αυτών των παρεμβάσεων. «Η συντήρηση των σχολικών λαχανόκηπων είναι ένα κρίσιμο ζήτημα», όπως επισημάνθηκε. «Ήδη από τον σχεδιασμό προβλέπονται τρόποι διαρκούς υποστήριξης των αυλών, ωστόσο τα ίδια τα παιδιά πονάνε τον κόπο τους και θέλουν να τον φροντίζουν». Παράλληλα, τονίστηκε ότι «μέσα από αυτές τις διαδικασίες ενισχύονται οι κοινωνικοί δεσμοί», με τη συμμετοχή να φέρνει πιο κοντά μικρές κοινότητες και γειτονιές.

Σε μια εποχή κλιματικής κρίσης και κοινωνικών μετασχηματισμών, οι σχολικές αυλές μπορούν να λειτουργήσουν ως μικρές «εργαστηριακές» εκδοχές της πόλης. Χώροι όπου δοκιμάζονται νέες πρακτικές, καλλιεργείται η συμμετοχή και διαμορφώνονται οι βάσεις για πιο βιώσιμες και συλλογικές μορφές ζωής.

Συνεδρία: «Σχολική αυλή και μαθητική κοινότητα: Πειραματισμοί και εφαρμογές συμμετοχικού σχεδιασμού»

(28.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Δομνίκη Βαγιάτη, ψυχοπαιδαγωγός, υπεύθυνη έργων Περιβαλλοντική Οργάνωση Μαμαγαία Μαρία Σιτζόγλου, αρχιτεκτόνισσα, Design Clips Αναστασία Χρηστάκη - Θάνος Ανδρίτσος, αρχιτέκτονες-πολεοδόμοι, Commonspace Συντονισμός: Φυλλιώ Κατσαβουνίδου, αναπληρώτρια καθηγήτρια, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης ΑΠΘ, μέλος του εργαστηρίου Co-Space

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.