Πολυφωνικές πόλεις, συμπεριληπτικές αφηγήσεις: Θεσσαλονίκη και κουήρ λογοτεχνία

Η συνεδρία με τίτλο «Λογοτεχνικοί χάρτες της πόλης: αρχεία, ταυτότητες, κουήρ διαδρομές» προσέφερε μια φρέσκια ματιά στη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή στη Θεσσαλονίκη, εστιάζοντας στις νέες τάσεις που διαμορφώνουν το πεδίο της ποίησης και της γραφής σήμερα. Οι εισηγήσεις έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στο σώμα και την ενσωμάτωση ως πεδία έκφρασης και αντίστασης, στις σύγχρονες γλωσσικές και καλλιτεχνικές μορφές που αντανακλούν τη σύγχρονη αστική ζωή, καθώς και στην εκδοτική δραστηριότητα που συμβάλλει στη συγκρότηση ενός πλουραλιστικού πολιτισμικού τοπίου. Παράλληλα, η πόλη προσεγγίστηκε ως ένα ρευστό και αντιφατικό περιβάλλον, ένα παλίμψηστο εμπειριών όπου η μνήμη, η ταυτότητα και η επιθυμία διασταυρώνονται. 

Στη συζήτηση συμμετείχαν: Ζωή Κόκκα, υποψήφια διδάκτορας φιλολογίας και μεταφράστρια, Μπίλη Μητσικάκος, δρ Νεοελληνικών Σπουδών και Κουήρ Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Φανή Χατζή, δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός. Συντόνισε η Αλίκη Κοσυφολόγου, δρ Πολιτικής Επιστήμης και μέλος του participatoryLAB.

Η τέχνη ως εργαλείο διαμόρφωσης της αστικής εμπειρίας

Η λογοτεχνία και η ποίηση δεν αναπαριστούν απλώς την πόλη· επιδρούν πάνω της, διαμορφώνοντας εικόνες για την αστική ζωή και την καθημερινότητά της - Αλίκη Κοσυφολόγου

Η Θεσσαλονίκη δεν αποτελεί απλώς έναν γεωγραφικό ή αρχιτεκτονικό χώρο, αλλά ένα σύνθετο πεδίο εμπειριών, αφηγήσεων και συγκρούσεων που διαρκώς μετασχηματίζεται. Στο πλαίσιο αυτό, η λογοτεχνία και η καλλιτεχνική δημιουργία δεν λειτουργούν μόνο ως μέσα αναπαράστασης της αστικής ζωής, αλλά ως ενεργοί μηχανισμοί διαμόρφωσης της ίδιας της αστικής εμπειρίας. Από τις ομογενοποιημένες αφηγήσεις του μοντερνισμού έως τις αντιφατικές εικόνες της σύγχρονης πόλης, αναδεικνύεται μια πολλαπλότητα οπτικών που θέτει στο επίκεντρο το ερώτημα του ποιοι τελικά έχουν πρόσβαση σε μια «βιώσιμη» και κατοικήσιμη πόλη.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η τέχνη αναδεικνύεται ως κρίσιμο εργαλείο αμφισβήτησης κυρίαρχων αφηγήσεων, ιδιαίτερα όταν αυτές αποκλείουν ή περιθωριοποιούν συγκεκριμένες ταυτότητες. Η σύνδεση της λογοτεχνίας, της μουσικής και της performance με τη συγκρότηση κουήρ υποκειμενικοτήτων φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο η καλλιτεχνική έκφραση μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος αντίστασης. Ειδικά κατά την περίοδο της κρίσης του HIV/AIDS, σε ένα περιβάλλον κοινωνικής σιωπής και έντονης ομοφοβίας, η τέχνη αποτέλεσε ένα πεδίο όπου μπορούσαν να αρθρωθούν εμπειρίες που αλλιώς θα έμεναν αόρατες. Η έννοια της «αμαρτίας», βαθιά ριζωμένη σε ηθικά και θρησκευτικά συμφραζόμενα, επαναπροσδιορίζεται μέσα από αυτές τις πρακτικές, μετατρέποντας το στίγμα σε πεδίο έκφρασης, επιθυμίας και επαναπροσδιορισμού.

Σώμα και ενσωμάτωση

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά εδώ η στροφή προς το σώμα και την ενσωμάτωση (embodiment), όπως αυτή αναδεικνύεται μέσα από ποιητικές και performative πρακτικές. Το σώμα δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως παθητικός φορέας κοινωνικών επιβολών, αλλά ως ενεργός τόπος εμπειρίας, αντίστασης και αυτοπροσδιορισμού. 

Στην πόλη δεν ζούμε όλοι με τον ίδιο τρόπο· το πώς υπάρχεις μέσα της εξαρτάται και από το σώμα, την τάξη, το φύλο και τους φόβους που κουβαλάς - Ζωή Κόκκα

Η γλώσσα συχνά αποδεικνύεται ανεπαρκής για να περιγράψει αυτή την εμπειρία, με αποτέλεσμα να αναδύονται υβριδικές μορφές έκφρασης που συνδυάζουν λόγο, ήχο και κίνηση. Μέσα από αυτές, η καλλιτεχνική πράξη απομακρύνεται από την παραδοσιακή λογική της εξομολόγησης και της «κάθαρσης» και μετατρέπεται σε μια συλλογική διαδικασία αναγνώρισης και σύνδεσης.

Ταυτόχρονα, η σύγχρονη γραφή αναπτύσσει νέες γλωσσικές πρακτικές, ενσωματώνοντας στοιχεία της καθημερινής ομιλίας, της ποπ κουλτούρας και της ψηφιακής επικοινωνίας. Η γλώσσα γίνεται ρευστή, πολυεπίπεδη και συχνά αποσπασματική, αντανακλώντας τη διάχυτη εμπειρία της σύγχρονης ζωής. Αυτή η γλωσσική ανανέωση δεν αποτελεί απλώς αισθητική επιλογή, αλλά συνδέεται άμεσα με τη συγκρότηση νέων μορφών κοινότητας και συλλογικής ταυτότητας.

Το να τραγουδά κανείς την αμαρτία μετατοπίζει την εξομολόγηση από την ενοχή στη σύνδεση με τους άλλους - Μπίλη Μητσικάκος

Η σημερινή πόλη γίνεται όλο και πιο μοναχική και χωρίς φροντίδα· μια νεοφιλελεύθερη πόλη που κατασπαράζει τα σώματά της - Ζωή Κόκκα

Στο επίπεδο της πόλης, η Θεσσαλονίκη αναδύεται ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτών των αντιφάσεων. Από τη μια πλευρά, διατηρεί ισχυρά πολιτισμικά και ιστορικά στερεότυπα, όπως το προσφυγικό παρελθόν, το λαϊκό στοιχείο, την οικογενειακή και πολιτισμική της ταυτότητα. Από την άλλη, βέβαια, μετασχηματίζεται μέσα από σύγχρονες διαδικασίες όπως η οικονομική κρίση, η τουριστικοποίηση και οι αστικές αναπλάσεις. Η πόλη παρουσιάζεται ταυτόχρονα ως τόπος οικειότητας και αποξένωσης, ως πεδίο επιθυμίας αλλά και βίας, ως χώρος που αγκαλιάζει αλλά και πληγώνει τα «παιδιά» της.

Κατακερματισμένη λογοτεχνική αναπαράσταση 

Παράλληλα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο η ίδια η εμπειρία της πόλης διαμορφώνεται μέσα από τη μνήμη, τη χρήση και τη διαρκή ανακατασκευή του αστικού χώρου. 

Για τα queer άτομα, η σχέση με την τέχνη δεν είναι απλώς πολιτισμική αναφορά· είναι τρόπος αυτοσυγκρότησης και εύρεσης κοινότητας - Μπίλη Μητσικάκος

Τα ίδια κτίρια, οι ίδιοι δρόμοι και οι ίδιες γειτονιές αποκτούν διαφορετικά νοήματα ανάλογα με το ποιοι τα κατοικούν και πώς τα βιώνουν, αποτυπώνοντας διαστρωματώσεις ιστορίας, πολιτισμών και κοινωνικών σχέσεων. Η πόλη, επομένως, δεν είναι στατική, αλλά ένα παλίμψηστο εμπειριών, όπου το παρελθόν συνυπάρχει με το παρόν και επηρεάζει το μέλλον. Μέσα από αυτή τη διαρκή διαδικασία μετασχηματισμού, αναδεικνύεται η ένταση ανάμεσα στην προσωπική και τη συλλογική εμπειρία, καθώς και η ανάγκη επαναδιεκδίκησης του χώρου από υποκείμενα που συχνά παραμένουν αόρατα. Έτσι, η αστική αφήγηση μετατρέπεται σε ένα πεδίο όπου η ταυτότητα, η μνήμη και η επιθυμία διασταυρώνονται, επαναπροσδιορίζοντας συνεχώς το τι σημαίνει να ανήκει κανείς σε μια πόλη.

Οι νέες φωνές στη Θεσσαλονίκη αναδύονται συχνά μέσα από συλλογικές εκδόσεις, περιοδικά, open mic και χώρους που λειτουργούν από τα κάτω - Φανή Χατζή

Η λογοτεχνική αναπαράσταση της Θεσσαλονίκης δεν είναι ενιαία, αλλά κατακερματισμένη, γεμάτη αντιφάσεις και ετερογένεια. Από προσωπικές αφηγήσεις μέχρι ποιητικές αποτυπώσεις, η πόλη εμφανίζεται ως ένα σύνολο εικόνων, μνημών και εμπειριών που συχνά συγκρούονται μεταξύ τους. Η έννοια της «ερωτικής πόλης», αν και βαθιά ριζωμένη στο συλλογικό φαντασιακό, αμφισβητείται ή επαναπροσδιορίζεται, αποκαλύπτοντας τις διαφορετικές και συχνά αντιθετικές προσλήψεις της αστικής ζωής.

Τελικά, αυτό που αναδεικνύεται είναι η ανάγκη διεύρυνσης της έννοιας της λογοτεχνικής έκφρασης πέρα από τα στενά όρια του γραπτού λόγου. Η κουήρ εμπειρία στην πόλη δεν περιορίζεται στη λογοτεχνία, αλλά εκτείνεται σε πολλαπλές μορφές καλλιτεχνικής πρακτικής, από τις performances έως τα φεστιβάλ και τις συλλογικές δράσεις. Η ανάγκη για ορατότητα, έκφραση και κοινότητα καθιστά επιτακτική τη δημιουργία χώρων όπου αυτές οι φωνές μπορούν να ακουστούν και να υπάρξουν. Σε αυτό το πλαίσιο, η πόλη δεν είναι απλώς το σκηνικό αυτών των διεργασιών, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που διαμορφώνεται και επαναδιαμορφώνεται μέσα από αυτές.

Οι νέες μορφές λογοτεχνικής και ποιητικής έκφρασης κλονίζουν τη μονοδιάστατη εικόνα της πόλης και τη μετατρέπουν σε πεδίο ρευστότητας, επιτέλεσης ταυτότητας και διεκδίκησης ορατότητας - Αλίκη Κοσυφολόγου

Συνεδρία: «Λογοτεχνικοί χάρτες της πόλης: αρχεία, ταυτότητες, κουήρ διαδρομές»

(27.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Ζωή Κόκκα, υποψήφια διδάκτορας φιλολογίας και μεταφράστρια, περιοδικό Yusra Μπίλη Μητσικάκος, δρ Νεοελληνικών Σπουδών και Κουήρ Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Φανή Χατζή, δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός  Συντονισμός:  Αλίκη Κοσυφολόγου, δρ Πολιτικής Επιστήμης, μέλος του participatoryLAB

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.