Χωρικές προτάσεις από τη νέα γενιά της αρχιτεκτονικής

Σε μια πόλη που συχνά μοιάζει να αλλάζει αποσπασματικά, χωρίς ενιαίο όραμα, η έκθεση φοιτητικών εργασιών και ερευνητικών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ λειτούργησε ως ένα πεδίο όπου η αρχιτεκτονική συναντά την κοινωνική πραγματικότητα.

«Έχει ιδιαίτερη αξία το συγκεκριμένο τμήμα του προγράμματος, διότι μας αρέσει να προκαλούμε το πανεπιστήμιο να βγαίνει στην πόλη, να αναδεικνύουμε νέες, φρέσκιες φωνές, ώστε να μπορέσουμε να κοιτάξουμε την πόλη διαφορετικά», σημείωσε ο Μιχάλης Γουδής, διευθυντής του Γραφείου Θεσσαλονίκης του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ, μιλώντας στο άνοιγμα της έκθεσης.

Η πόλη δεν αποτελεί ουδέτερο αποϊδεολογικοποιημένο χώρο, αλλά ένα ήδη διαμορφωμένο πεδίο, όπου κοινωνικές σχέσεις, οικονομικές πιέσεις και καθημερινές πρακτικές αφήνουν ίχνη στον χώρο. Έτσι, ο σχεδιασμός, όπως σημείωσε ο πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ, Αναστάσιος Τέλιος, δεν προηγείται της ζωής – προκύπτει από την ανάγνωσή της. Ο ίδιος επισήμανε, επίσης, τη σημασία διασύνδεσης των πανεπιστημιακών αμφιθεάτρων με την πόλη γύρω τους.

Ο Πλάτων Ησαΐας, επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ και επιμελητής της έκθεσης, ανέφερε ότι ζητούμενο δεν ήταν η παραγωγή ολοκληρωμένων και άμεσα εφαρμόσιμων λύσεων, αλλά η κατανόηση των όρων εντός των οποίων προκύπτουν τα χωρικά αστικά ζητήματα. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός οφείλει να ξεκινά από την ανάγνωση των κοινωνικών και χωρικών συνθηκών και όχι από τη μορφή.

Τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα εργασιών

1. Από την ατομική ιδιοκτησία στη συλλογική διαχείριση

Το ζήτημα της κατοικίας αναδύθηκε ως ένα από τα πιο φορτισμένα πεδία της έκθεσης. Σημείο όπου συναντώνται η αγορά, η κρατική παρέμβαση, οι συλλογικές μορφές οργάνωσης και οι άτυπες πρακτικές των ίδιων των κατοίκων.

Η διπλωματική εργασία σχεδιασμού της Στυλιανής Ακριτίδου και της Μαρουδής Γεωργακοπούλου, υπό την επίβλεψη της Αλεξάνδρας Βούγια και του Απόστολου Καλφόπουλου (2024), προτείνει τη δημιουργία συνεταιριστικής κατοικίας σε οικόπεδο της οδού 25ης Μαρτίου, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από την ατομική ιδιοκτησία στη συλλογική διαχείριση. «Εμπνευστήκαμε από το έργο του συνεταιριστικού αρχιτεκτονικού γραφείου Lacol και το “La Borda”, που ήταν το πρώτο συγκρότημα συνεταιριστικής κατοικίας που δημιούργησε», λέει η Στυλιανή. Δεν πρόκειται απλώς για ένα διαφορετικό ιδιοκτησιακό καθεστώς, αλλά για μια άλλη λογική κατοίκησης: το κτίριο ανήκει στον συνεταιρισμό και η χρήση των κατοικιών παρέχεται έναντι ενοικίου αποκλειστικά στους συνεταίρους. «Στο ισόγειο έχουμε προβλέψει τη δυνατότητα λειτουργίας καφέ ή άλλων επιχειρήσεων που θα αποφέρουν εισόδημα στον συνεταιρισμό εξασφαλίζοντας την οικονομική του βιωσιμότητα», συνεχίζει η Μαρουδή. Επίσης έχει προβλεφθεί μεγάλη εσωτερική αυλή και μπαλκόνια για κάθε διαμέρισμα.

Το σχέδιο προβλέπει τρεις τύπους κατοικίας: τα κοινοβιακά διαμερίσματα, που είναι σχεδιασμένα για συγκατοίκηση, τα διώροφα, αλλά και διαμερίσματα με προσαρμοστικές δυνατότητες χώρου – αν αποφασίσει κάποιος συνέταιρος να μείνει μόνος ή αν ενηλικιωθεί το παιδί του και φύγει, τα τετραγωνικά έχουν τη δυνατότητα να αυξομειωθούν ώστε να εξυπηρετηθεί μια διπλανή οικογένεια που πληθαίνει. «Ανακαλύψαμε τις συνεταιριστικές κατοικίες κατά τη μελέτη της ιστορίας των εργατικών», θυμάται η Στυλιανή. Πλήθος παραδειγμάτων υφίσταται στην Ελβετία, τη Γερμανία και την Ισπανία. Δεν μπορούμε παρά να αναλογιστούμε πως το συγκεκριμένο μοντέλο κατοίκησης θα μπορούσε να αποτελέσει μια απάντηση στην επέλαση του real estate, της βραχυχρόνιας μίσθωσης και των αυξήσεων στις τιμές που αυτά επιφέρουν, προστατεύοντας την κατοικία από την κερδοσκοπία της αγοράς.

2. Όταν οι ένοικοι προσαρμόζουν τους χώρους στις ανάγκες τους

Σε αντίστιξη με την αναδιατύπωση της κατοικίας μέσα από ένα νέο συλλογικό μοντέλο, μια άλλη διπλωματική εργασία σχεδιασμού, της Αργυρής Ίριδας Ροδίτου και της Ελένης Παρασκευής Ταξή, υπό την επίβλεψη του Πλάτωνα Ησαΐα (2025), στρέφεται προς το ήδη υπάρχον, επιχειρώντας όχι να το σχεδιάσει από την αρχή, αλλά να το κατανοήσει και να το μετασχηματίσει. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένας οικισμός εργατικών κατοικιών της δεκαετίας του 1960 στην ανατολική Θεσσαλονίκη, μια τυποποιημένη δομή που επαναλαμβάνεται σε μεγάλη κλίμακα, με τετραώροφα κτίρια και αυστηρά καθορισμένες χωρικές διατάξεις που δεν λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες και συνήθειες των ενοίκων. «Τα κτίρια έχουν συγκεκριμένες τυπολογίες που αναπαράγονται», εξηγεί η Αργυρή Ίρις, «ωστόσο η πραγματική κατοίκηση δεν ακολούθησε αυτές τις σταθερές». Αντίθετα, οι ίδιοι οι ένοικοι επαναδιαμόρφωσαν τους χώρους τους, προσαρμόζοντάς τους στις ανάγκες τους.

«Ένα σαλόνι μπορεί να χωριζόταν στα δύο για να δημιουργηθεί άλλο δωμάτιο, ενώ συχνά μπαλκόνια κλείνονταν για τη δημιουργία αποθήκης», σημειώνει η Ελένη Παρασκευή, αποτυπώνοντας μια διαδικασία όπου η χρήση επικαλύπτει τον αρχικό σχεδιασμό. Μιλώντας με τους κατοίκους του συγκεκριμένου συγκροτήματος διαπίστωσαν τη συχνή χρήση της αυλής ως τόπο κοινωνικοποίησης, με τις γνωστές σε όλους μας πλαστικές λευκές καρέκλες να μονιμοποιούνται εκεί από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο: «Είναι λίγο σαν χωριό μέσα στην πόλη». Έπειτα από ποιοτική έρευνα της καθημερινότητας κατοίκησης, η διπλωματική επιχειρεί να αναγνωρίσει τις αλλαγές που επήλθαν στον χώρο ως μορφή γνώσης. Προτείνει την προσθήκη νέων, μεγαλύτερων εξωστών με ανεξάρτητο φέροντα οργανισμό, επεκτείνοντας τον διαθέσιμο χώρο χωρίς να επιβαρύνει τα υφιστάμενα κτίρια. Ταυτόχρονα, αφήνει ανοιχτή τη δυνατότητα εσωτερικών μετασχηματισμών, επιτρέποντας στους κατοίκους να διαμορφώνουν τον χώρο ανάλογα με τις ανάγκες τους.

Την ίδια στιγμή, όμως, αναδεικνύεται μια κρίσιμη αντίφαση. Παρότι οι κάτοικοι μετασχηματίζουν καθημερινά τον χώρο τους, η συμμετοχή τους σε διαδικασίες σχεδιασμού ή διεκδίκησης παραμένει περιορισμένη. «Ένιωσα ότι περίμεναν πως κάποιος θα έρθει να κάνει κάτι γι’ αυτούς», σημειώνει χαρακτηριστικά η Αργυρή Ίρις.

3. Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια: κρίσιμο έλλειμμα ενημέρωσης και συμμετοχής

Η παραπάνω παρατήρηση ανοίγει ένα ευρύτερο ερώτημα: πόσο προσβάσιμες είναι τελικά οι διαδικασίες που καθορίζουν τον σχεδιασμό της πόλης; Σε αυτό επιχειρεί να απαντήσει η διπλωματική ερευνητική εργασία της Βασιλικής Θεοδωρακοπούλου (επιβλέπουσα Χάρις Χριστοδούλου, 2025), η οποία εξετάζει τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια και τη σχέση τους με τους πολίτες.

Η εργασία αυτή επιχειρεί να αποκωδικοποιήσει έναν από τους βασικούς μηχανισμούς με τους οποίους σχεδιάζεται σήμερα ο αστικός χώρος στην Ελλάδα. Μέσα από την ανάλυση του θεσμικού πλαισίου, αναδεικνύεται η πολυπλοκότητα αλλά και η αδιαφάνεια που χαρακτηρίζει τις διαδικασίες αυτές, καθιστώντας τες σε μεγάλο βαθμό απρόσιτες για τον μέσο πολίτη. «Οι πολίτες δεν γνωρίζουν τι είναι τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια, ούτε γίνονται ουσιαστικές προσπάθειες ώστε να τα κατανοήσουν», επισημαίνει η Βασιλική, αναδεικνύοντας ένα κρίσιμο έλλειμμα ενημέρωσης και συμμετοχής. Παρότι τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια διαμορφώνουν άμεσα τον τρόπο με τον οποίο θα αναπτυχθούν ολόκληρες περιοχές, θα οργανωθεί η κατοικία ή θα μετασχηματιστεί ο δημόσιος χώρος, η φωνή των κατοίκων παραμένει περιορισμένη, εγκλωβισμένη ανάμεσα σε τεχνικούς όρους και διαδικασίες που δεν τους περιλαμβάνουν ενεργά.

Η έκθεση με τις 30 εργασίες της ανέδειξε με τον καλύτερο τρόπο την εμπλοκή των νέων επιστημόνων με τις κοινωνικοπολιτικές προεκτάσεις της έννοιας του χώρου, έθεσε στο επίκεντρο τον συμμετοχικό σχεδιασμό και την αξία αναγκών και συνηθειών των κατοίκων, ενώ ανέδειξε την υπάρχουσα έλλειψη συμμετοχής και συμπερίληψης στον μετασχηματισμό της Θεσσαλονίκης.

Έκθεση φοιτητικών εργασιών και ερευνητικών, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πολυτεχνική Σχολή ΑΠΘ 

(26-29.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Επιμέλεια: Πλάτων Ησαΐας, επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΑΠΘ

Η έκθεση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.