Σκέψεις για την τρέχουσα συζήτηση περί στρατηγικής στο κίνημα της αποανάπτυξης

Η σειρά του blog για τον ρόλο της στρατηγικής στο κίνημα της αποανάπτυξης πυροδοτήθηκε από ένα αρχικό κείμενο που συνέγραψαν κάποιοι από εμάς, συζητώντας το θέμα το 2018 στη θερινή συνάντηση της Βαρκελώνης. Είχαμε απογοητευτεί από την έλλειψη σοβαρών απόψεων στο κίνημα της αποανάπτυξης που θα απαντούν στο ερώτημα του πώς. Οι σκέψεις μας επηρεάστηκαν από κριτικές μελετητών όπως ο Blühdorn, ο οποίος πιστεύει ότι η αποανάπτυξη δεν έχει σκεφτεί αρκετά το γιατί ο μετασχηματισμός δεν έχει λάβει χώρα ακόμα (και γιατί φαίνεται απίθανο να γίνει σύντομα). Συνεπώς, ο τίτλος του αρχικού μας κειμένου που πυροδότησε τη σειρά επιχείρησε να υπογραμμίσει το κενό στη σκέψη της αποανάπτυξης: «Beyond Visions and Projects: the need for a debate on strategy in the degrowth movement». Ισχυριστήκαμε ότι η αποανάπτυξη είχε μια εξαιρετική ανάλυση για την πολυδιάστατη κρίση και μπορούσε να προσφέρει μια επιθυμητή ουτοπική εναλλακτική, αλλά ήταν ανίκανη να συναρθρώσει αποτελεσματικά τη στρατηγική (ή τις στρατηγικές) για την πραγματοποίησή της. Επιπλέον, υποστηρίξαμε ότι υπήρχαν επίμονες αντιθέσεις και εντάσεις εντός του κινήματος σχετικά με τις μετασχηματιστικές προοπτικές, κάτι που αποτελούσε έναν από τους παράγοντες που μας έκανε να αποφεύγουμε τη συζήτηση: διακυβευόταν η ενότητα. Το γενικό μας επιχείρημα ήταν ότι παραμένει βασικό για την αποανάπτυξη να θέσει το ζήτημα της στρατηγικής μαζί με όλες τις προκλήσεις του και μάλιστα το συντομότερο. Στη συνέχεια, επιχειρήσαμε να τονίσουμε ότι ένας τέτοιος διάλογος θα πρέπει να είναι ειλικρινής, χωρίς την αφέλεια ότι όλες οι στρατηγικές είναι εξίσου πραγματοποιήσιμες και αποτελεσματικές για κάθε περίπτωση, ούτε ότι όλες είναι πάντα συμβατές (είτε μεταξύ τους είτε με τις αρχές της αποανάπτυξης). 

Η σειρά για τη στρατηγική

Στο degrowth.info, οργανώσαμε μια σειρά στρατηγικής δέκα μερών για να ακούσουμε τις απόψεις της κοινότητας πάνω σε αυτό το θέμα. Θα συνοψίσουμε μερικές από τις συνεισφορές εδώ, προσφέροντας μια μικρή γεύση της συζήτησης. Δείτε λεπτομέρειες της σειράς των δέκα μερών εδώ.  

Στο κείμενό του, ο Πάνος Πετρίδης υποστηρίζει ότι ο στρατηγικός πλουραλισμός της αποανάπτυξης πρέπει να παραμείνει, αλλά παραδέχεται ότι «αυτός ο πλουραλισμός μπορεί να οδηγήσει σε διάσπαρτες, ακόμα και αντικρουόμενες προσπάθειες». Προτείνει την αξιολόγηση των στρατηγικών σύμφωνα με τις απελευθερωτικές τους δυνατότητες. Κυρίως, ελπίζει ότι αυτή η προσέγγιση θα «ξεπεράσει τις παλαιότερες συζητήσεις για τον ρόλο του κράτους έναντι των από κάτω δράσεων, δίνοντας έμφαση σε ανατρεπτικές στρατηγικές». Οι Jocelyne Sze και Omar Saif υποστηρίζουν ότι η κατακερματισμένη φύση του κινήματος της αποανάπτυξης, η έλλειψή του σε επίσημες δομές και οι μόνο πρόσφατοι τοπικοί παράγοντες, κάνουν κεντρικό το ερώτημα του ποιος σχεδιάζει τη στρατηγική. Ισχυρίζονται ότι «η διαμόρφωση μιας οργάνωσης πολλών παραρτημάτων, σε διεθνές, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο (λειτουργώντας με οριζόντιες αντί για κάθετες δομές) θα μπορούσαν να παράσχουν στοχευμένες, συνδιαμορφωμένες στρατηγικές για την επίτευξη μιας κοινωνίας αποανάπτυξης». Το κείμενό τους φαίνεται να προμήνυε το κάλεσμα για τη Διεθνή της Αποανάπτυξης στο Degrowth Vienna 2020: strategies for social ecological transformation για την ενίσχυση του συντονισμού και της συνεργασίας σε όλο το φάσμα του κινήματος.  

Τόσο το κείμενο του Χρήστου Ζωγράφου όσο και τη συνεισφορά του Giuseppe Feola εξερευνούν παρόμοια σημεία: το κατά πόσο παλαιότεροι μετασχηματισμοί θα χρησίμευαν σαν διδάγματα για την αποανάπτυξη, πώς να χειριστούμε ανεπιθύμητες συνέπειες και ενδεχομενικότητες όταν αναλογιζόμαστε τις στρατηγικές, και τους κινδύνους τού να σκεφτόμαστε στη βάση σχεδίων δράσης ή ντετερμινιστικών κανόνων. Ο Feola υποστηρίζει ότι για έναν ουσιαστικό μετασχηματισμό εκτός καπιταλισμού, όπως αντιπροσωπεύει η αποανάπτυξη, δεν υπάρχει ανάλογο ιστορικό προηγούμενο. Παρατηρεί ότι με το να αναζητάμε ιστορικές αναλογίες ίσως τελικά περιορίζουμε τις προοπτικές μας για τα πιθανά χαρακτηριστικά του αποαναπτυξιακού μετασχηματισμού.  

Οι Barth et al, στο κείμενό τους για τη στρατηγική, αναζητούν τα εργαλεία των πολιτικών που θα αλλάξουν τους κανόνες του παιχνιδιού. Απηχώντας τις θέσεις του Πετρίδη για τη σημασία της αναζήτησης του πώς οι στρατηγικές αλληλεπιδρούν σε διαφορετικά επίπεδα, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι οι πολιτικές μπορούν να αποδειχθούν σημαντικό σημείο μόχλευσης προς ένα αποαναπτυξιακό μετασχηματισμό. Υποστηρίζουν ότι ενώ πολλοί μελετητές της αποανάπτυξης προτάσσουν τις από τα κάτω απαντήσεις, τέτοιες προσεγγίσεις παραμένουν ανεπαρκείς για την αλλαγή σε συστημικό επίπεδο, χωρίς τη στήριξη από τα πάνω. Η συνεισφορά του Joël Foramitti στη σειρά στρέφεται στη σημασία της κατασκευής θεσμών αντίστασης στη θέση αυτών της κυρίαρχης πολιτικής οικονομίας. Ενώ δεν θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί ο εκ των έσω μετασχηματισμός των υπαρχόντων θεσμών, υποστηρίζει ότι αυτές οι προσπάθειες συνήθως δεν επαρκούν. Απεναντίας, όπως γράφει ο Foramitti, «οι θεσμοί αντίστασης θα μπορούσαν να σχεδιαστούν ώστε να επαναφέρουν σταδιακά την εξουσία στον δημοκρατικό έλεγχο, με την ταυτόχρονη δημιουργία βιώσιμων μορφών βιοπορισμού».  

Αναλογιζόμενη τις συνεχείς αναφορές στη δουλειά του Erik Olin Wright στη διάρκεια της συζήτησης για τη στρατηγική στην αποανάπτυξη –και ειδικότερα στο συνέδριο Vienna 2020– η παρέμβαση της Ekaterina Chertkovskaya αποτιμά σε μεγαλύτερο βάθος τη γνώση που αποκομίζει η αποανάπτυξη από τη θεώρηση του Wright για την αντικαπιταλιστική στρατηγική. Η Chertkovskaya υποστηρίζει ότι η αποανάπτυξη πρέπει να συνδυάσει πολλαπλές ιδέες στρατηγικής, αντανακλώντας έτσι την πληθυντικότητά της ως κινήματος. Ωστόσο, επιχειρηματολογεί υπέρ της έμφασης που πρέπει να δοθεί σε στρατηγικές που χτίζουν εξουσίες εκτός καπιταλιστικού συστήματος, και της προσοχής σε αυτές που –στοχεύοντας στην τιθάσευσή του– καταλήγουν ίσως να το σταθεροποιούν.

Η εξέλιξη της συζήτησης για τη στρατηγική

Στα δύο χρόνια που πέρασαν από το αρχικό μας κάλεσμα για την πιο άμεση εμπλοκή της κοινότητας της αποανάπτυξης με το ζήτημα της στρατηγικής, προέκυψαν πολλές θετικές εξελίξεις και συζητήσεις. Ιδίως το συνέδριο Vienna 2020 αναφορικά με τις Στρατηγικές για ένα Κοινωνικό Οικολογικό Μετασχηματισμό (Strategies for Social Ecological Transformation) έριξε φως σε αυτό το ζήτημα ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία της αποανάπτυξης,. Επιπλέον, οι Γιώργος Καλλής και Giacomo D’Alisa δημοσίευσαν ένα επίκαιρο άρθρο που υπογράμμιζε την έλλειψη μιας θεωρίας του κράτους στην αποανάπτυξη, ένα από τα καίρια ζητήματα σε σχέση με τη συζήτηση περί στρατηγικής. Ακόμα, η σειρά για τη στρατηγική του degrowth.info φαίνεται να ενθάρρυνε πολλούς και πολλές εντός της κοινότητας να εμπλακούν με αυτό το κεντρικό θέμα, και μας ενέπνευσε η ποσότητα και ο ενθουσιασμός των απαντήσεων. Πραγματικά, η εμπειρία μας από τη συγκρότηση της σειράς, την οργάνωση και τη συμμετοχή στο συνέδριο της Βιέννης, καθώς και τις ανεπίσημες κουβέντες για το θέμα οδήγησαν στην εξέλιξη και της δικής μας αντίληψης για τη στρατηγική. 

Τώρα, δύο χρόνια μετά, το να ξεπεράσουμε τη στρατηγική απροσδιοριστία παραμένει ένα σημαντικό καθήκον για την έρευνα της αποανάπτυξης. Μία αναγκαία εργασία είναι η ανάπτυξη εργαλείων και μεθόδων για την αποτίμηση της αποτελεσματικότητας διαφορετικών στρατηγικών, δεδομένης της πολυπλοκότητας και της αβεβαιότητας που εμπεριέχει η διαδικασία μετασχηματισμού, ο μακροπρόθεσμος ορίζοντας των αλλαγών, η ευαισθησία στο εκάστοτε πλαίσιο, και άλλοι παράγοντες. Μερικά πιθανά κριτήρια αξιολόγησης των στρατηγικών έχουν ήδη προταθεί, όπως αυτά του Πάνου Πετρίδη σε αυτή τη σειρά κειμένων, αλλά πιστεύουμε ότι το κίνημα έχει πολλά να επωφεληθεί από την περαιτέρω μεθοδολογική αξιοποίηση τέτοιων ιδεών. Θεωρούμε ότι το κίνημα της αποανάπτυξης μπορεί να επωφεληθεί από αυτή την πλούσια γνώση και τις υποδομές ώστε να ξεκινήσουν πιο ενδελεχείς και συστηματικές εκτιμήσεις για το ποιες στρατηγικές θα ήταν αποτελεσματικότερες σύμφωνα με τον εκάστοτε χρόνο, τόπο και περίσταση.  

Ωστόσο, μέσω της ενασχόλησης με το ζήτημα της στρατηγικής, έγινε σαφές ότι δεν υπάρχει προς το παρόν κάποιο όργανο ή δομή για τη διαβούλευση και τον συντονισμό των συλλογικών προτεραιοτήτων και των κατευθύνσεων εντός της κοινότητας της αποανάπτυξης. Κατά μία έννοια, υπάρχει τελικά μια δυαδική προσέγγιση της στρατηγικής στην αποανάπτυξη. Πρώτον, η έκταση με την οποία η έρευνα της αποανάπτυξης (μία από τις δράσεις της κοινότητάς μας) εξετάζει κριτικά τον ρόλο της στρατηγικής για την επίτευξη του επιθυμητού μετασχηματισμού της κοινωνίας και, δεύτερον, το πώς η κοινότητα της αποανάπτυξης θα έπρεπε να προσανατολιστεί στρατηγικά η ίδια, αλλά και ποιες δράσεις θα προτάξει (π.χ. έρευνα, ακτιβισμό, χτίσιμο νυντοπιών (nowtopias), οργάνωση της κοινότητας κ.λπ.).  

Η Διεθνής της Αποανάπτυξης

Ειδικότερα, αυτή η έλλειψη συντονισμού των δομών ανιχνεύθηκε στο συνέδριο της Βιέννης το 2020, καταλήγοντας σε προτάσεις για την καθιέρωση της Διεθνούς της Αποανάπτυξης. Απηχώντας τους προβληματισμούς των Sze και Saif που αναφέραμε πιο πάνω, αυτές οι εκκλήσεις υπογράμμισαν την ανάγκη ευθυγράμμισης των χώρων και των οργάνων προκειμένου η κοινότητα της αποανάπτυξης να διαβουλευτεί και να καθορίσει δράσεις αναφορικά με τον δικό της στρατηγικό προσανατολισμό. Μία Διεθνής της Αποανάπτυξης θα παρείχε τις δομές αυτής της αποστολής, παίρνοντας ίσως τη μορφή αποκεντρωμένων τοπικών παρατημάτων από τα οποία θα προκύπτουν οι εκπρόσωποι στα εθνικά και διεθνή συνέδρια. 

Αυτού του είδους η επισημοποίηση θα εγείρει σίγουρα αντιρρήσεις και αντιδράσεις (εν πολλοίς δικαιολογημένες) από άλλες μεριές. Το κίνημα της αποανάπτυξης υπερηφανεύεται για την πληθυντικότητά του, τη συμπερίληψη διαφορετικών ιδεολογιών, και τη λειτουργία του ως ομπρέλας. Όπως έχουν επισημάνει πολλοί, αυτή είναι η μεγάλη δύναμη της αποανάπτυξης που συνέβαλε στην άνθιση ενός ανερχόμενου κινήματος ακτιβιστών, ερευνητών και επαγγελματιών. Η δημιουργία της Διεθνούς της Αποανάπτυξης δεν θα έπρεπε να αντιμετωπιστεί ως απειλή στην πολλαπλότητα των ανθρώπων και των ιδεών που έχουν μπει κάτω από την ομπρέλα της αποανάπτυξης. Αντίθετα, θα επιχειρήσει να εντείνει τις συλλογικές ικανότητες με αποτελεσματικό τρόπο για τον κοινωνικό μετασχηματισμό. 

Τρεις δρόμοι για την αποανάπτυξη

Τέλος, αν η αποανάπτυξη πρόκειται να αφιερώσει περισσότερη ενέργεια για ζητήματα στρατηγικής, αυτό δεν αφορά το τι είναι ικανή να πετύχει αλλά τι επιθυμεί και, για ακόμη μία φορά, τι μορφή θέλει να πάρει η κοινότητα της αποανάπτυξης στην πορεία. Σε αυτό το σημείο, ένα σημαντικό ερώτημα προς απάντηση είναι το εξής: πρέπει το κέντρο βάρους της αποανάπτυξης να παραμείνει στο ακαδημαϊκό επίπεδο, αφήνοντας ένα διάσπαρτο φάσμα ακτιβιστών να ερμηνεύουν την αποανάπτυξη και να δρουν κατά το δοκούν, ή θα έπρεπε να συντονιστεί ως κοινωνικό κίνημα και έτσι να διευρύνει κριτικούς προβληματισμούς για τη στρατηγική και την οργάνωση των μετασχηματισμών;  

Απαντώντας σε αυτό το ερώτημα, παραθέτουμε εδώ τρεις πιθανές διασταυρούμενες κατευθύνσεις που θα μπορούσε να πάρει η αποανάπτυξη στο μέλλον. Από τη μία μεριά, φανταζόμαστε μια ακαδημαϊκής στόχευσης πορεία, κάτι που λίγο πολύ αποτελεί την προέκταση του σημερινού status quo της κοινότητάς μας. Εναλλακτικά, οραματιζόμαστε δύο εκδοχές ενός δρόμου περισσότερο προσανατολισμένου στο κίνημα, καθώς η αποανάπτυξη επισπεύδει τις στρατηγικές για μετασχηματισμούς μέσω της δημιουργίας της Διεθνούς. Οι τρεις αυτές κατευθύνσεις δεν θα έπρεπε να αντιμετωπιστούν ως άκαμπτες και αποκλειστικές. Ωστόσο, δεδομένων των χρονικών ορίων που επιβάλει η οικολογική κρίση και τις πεπερασμένες δυνατότητες των μικρών κοινοτήτων αποανάπτυξης είναι σημαντικό να προβληματιστούμε για την προτεραιότητα που πρέπει να δώσουμε σε κάποια από αυτές τις κατευθύνσεις.   

Κατ’ αρχήν, ας σκεφτούμε την πιο ακαδημαϊκά προσανατολισμένη στόχευση και με την μικρότερη κινηματική εμπλοκή. Αυτή η κατεύθυνση προϋποθέτει πιθανόν τη λιγότερη δυνατή μετακίνηση από το πώς έχει λειτουργήσει η αποανάπτυξη την τελευταία δεκαετία. Το κέντρο βάρους θα παραμείνει εστιασμένο στην παραγωγή ακαδημαϊκών ερευνών, με την ελπίδα ότι αυτές οι εργασίες συμβάλλουν στην επιρροή των δράσεων και των αποφάσεων άλλων φορέων στο πεδίο ή στην πολιτική σκηνή. Λίγη περαιτέρω προσοχή δίνεται στην τυποποίηση και όξυνση της πολιτικής εξουσίας αυτών των φορέων, καθώς η συντριπτική πλειοψηφία των συνεργασιών στην κοινότητα της αποανάπτυξης παίρνει ακαδημαϊκή μορφή όπως συνέδρια, θεματικά περιοδικά και εκδόσεις βιβλίων. Επομένως, με την πρώτη κατεύθυνση οι σκέψεις για τις στρατηγικές των μετασχηματισμών δεν πάνε πολύ μακριά.  

Εδώ, όμως, υποστηρίζουμε ότι οι προβληματισμοί για τη στρατηγική και την οργάνωση των μετασχηματισμών θα έπρεπε να γίνουν πιο εστιασμένοι στην κοινότητα της αποανάπτυξης. Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο χρειάζεται μια πορεία περισσότερο προσανατολισμένη στο κίνημα και την τυποποίηση των δομών που θα πραγματεύονται τους στρατηγικούς προσανατολισμούς, όπως είναι η Διεθνής. Φανταζόμαστε δύο πιθανές εκδοχές αυτής της κινηματικά προσανατολισμένης κατεύθυνσης. Η πρώτη θα επιχειρεί την επέκταση της αποαναπτυξιακής έρευνας και σκέψης, διευρύνοντας το πλαίσιο και τη δράση της. Αυτό σημαίνει την αναζήτηση όλο και περισσότερων ανθρώπων και προγραμμάτων που θα αναλάβουν δράσεις υπό τη σκέπη της αποανάπτυξης. Κάτι τέτοιο φυσικά προϋποθέτει την επέκταση των συζητήσεων περί στρατηγικής, σύμφωνα με το πώς θα μεγεθύνουμε το κίνημα και τι δράσεις αυτό θα αναλαμβάνει στο όνομα της αποανάπτυξης. 

Υπάρχει, ωστόσο, και η εναλλακτική εκδοχή για να αναλάβει η αποανάπτυξη έναν πιο οξύ ρόλο. Σε αυτή την τρίτη κατεύθυνση, αντί να ψάχνουμε τη διεύρυνση της αποανάπτυξης ως πεδίου για δράση, το κίνημα παραμένει σχετικά μικρό και αιχμηρό, αλλά επιζητάει να εντείνει τις δυνάμεις του μέσω της αποτελεσματικής σύνδεσης και επιρροής άλλων κινημάτων και πολιτικών προγραμμάτων με διαφορετικό πρόσημο (π.χ. κλιματικές απεργίες, Extinction Rebellion, Green New Deal). Η συζήτηση περί στρατηγικής είναι κι εδώ σημαντική, προκειμένου να αποφασιστεί για παράδειγμα ποια κινήματα, προγράμματα και θεσμοί αποανάπτυξης θα πρέπει να προσελκυστούν προκειμένου να προωθηθεί ο στόχος με αυτά τα μέσα.

 Επαναλαμβάνω πως δεν βλέπω αυτές τις τρεις κατευθύνσεις σαν αυστηρές και αμοιβαίως αποκλειόμενες, ούτε είναι αποκλειστικά αυτές οι τρεις που συνδέονται με το όραμα της αποανάπτυξης. Αντίθετα, προσφέραμε εδώ αυτή τη σκιαγράφηση για να δείξουμε κάποιες από τις πιθανές κατευθύνσεις που θα μπορούσε να ακολουθήσει η κοινότητα πηγαίνοντας μπροστά.   

Προχωρώντας μπροστά

Ξεκινήσαμε αυτή τη σειρά του blog με την επιθυμία η κοινότητα της αποανάπτυξης να μιλήσει περισσότερο για τη στρατηγική και το ζήτημα του πώς. Μέσα από τις συζητήσεις που προέκυψαν, συνειδητοποιήσαμε ότι, προκειμένου να προχωρήσουν οι στρατηγικές αναζητήσεις, η κοινότητα της αποανάπτυξης θα χρειαστεί έναν μηχανισμό και ένα συλλογικό σώμα διαβούλευσης πάνω στις δικές της στρατηγικές προτεραιότητες και κατευθύνσεις. Αυτό το σώμα θα συζητήσει το αν θα δοθεί προτεραιότητα στην ακαδημαϊκή δουλειά ή στην κινηματική κατεύθυνση, καθώς και την ιδιαίτερη μορφή κάθε επιλογής.  

Πιστεύουμε ότι η κοινότητα της αποανάπτυξης θα έπρεπε να επενδύσει χρόνο και ενέργεια για τη δημιουργία και καθιέρωση της Διεθνούς της Αποανάπτυξης, ώστε να καθοδηγήσει αυτές τις διαδικασίες συλλογικής διαβούλευσης. Από τις εμπειρίες μας στο κίνημα και τις συζητήσεις με συναδέλφους, νιώθουμε ότι υπάρχει μια νέα γενιά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για οργάνωση, ακτιβισμό και οικοδόμηση κινήματος, πολύ συχνά με σαφή αναφορά στο όνομα της αποανάπτυξης.  

Ως εκ τούτου, έχουμε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η κοινότητα της αποανάπτυξης θα έπρεπε να θέσει σε προτεραιότητα μια ερευνητική ατζέντα με επίκεντρο το ζήτημα της στρατηγικής, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη ενός ευκίνητου σώματος που θα αξιοποιεί τη γνώση από την έρευνα και θα δουλεύει με άλλα κινήματα προκειμένου να αυξήσει την επιρροή της αποανάπτυξης στην κοινωνία τα επόμενα χρόνια.

Αυτό το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στις 12-10-2020 εδώ.