Χτίζοντας θεσμούς αντίστασης: Ένα κάλεσμα για ακτιβισμό πέρα από την ευαισθητοποίηση

Ανά τον κόσμο, τα κοινωνικά κινήματα ξεσπούν σαν απάντηση στις πολλαπλές κρίσεις της εποχής μας. Ωστόσο, μόνο λίγα φαίνεται να εστιάζουν στο χτίσιμο συγκεκριμένων θεσμών που θα μπορούσαν να απειλήσουν τις υπάρχουσες δομές και να αλλάξουν τους κανόνες του συστήματος. 

Ο κόσμος αντιμετωπίζει τη μία κρίση μετά την άλλη. Από την κλιματική κατάρρευση και τον μαζικό αφανισμό στην οικονομική ανισορροπία, την ανισότητα και την αδικία. Οι πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί σε όλο τον πλανήτη φαίνεται να μην διαθέτουν σχέδια (ή πρόθεση) να μας βγάλουν από αυτό το χάος. 

Συν τοις άλλοις, πρέπει τώρα να αντιμετωπίσουμε μια πανδημία, με μία νέα πιθανή οικονομική κρίση να έπεται. Αυτές οι καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης οδηγούν όλο και περισσότερους ανθρώπους στο να αμφισβητούν τον τρόπο λειτουργίας του υπάρχοντος συστήματος. 

Αναπτύσσεται ένα νέα κύμα ακτιβισμού που επιχειρεί να σχηματίσει ένα καλύτερο μέλλον από αυτό στο οποίο οδεύουμε: από το περιβαλλοντικό και κλιματικό κίνημα, μέχρι τον φεμινισμό, την κοινωνική δικαιοσύνη, τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τον οικονομικό μετασχηματισμό και τον νέο προοδευτικό διεθνισμό. 

Πράξη 1η: Ευαισθητοποίηση 

Παρόλο που τα κινήματα αυτά είναι ποικιλόμορφα και καλύπτουν διαφορετικά (αλλά αλληλένδετα) ζητήματα, φαίνεται να έχουν κάτι κοινό: οι δημόσιες δράσεις τους φαίνεται να στοχεύουν στην ευαισθητοποίηση και τη δικτύωσηž το διαδίκτυο πλημυρίζει με μανιφέστα και συλλογές υπογραφών, σεμινάρια για να παρακολουθήσουμε, podcasts για να ακούσουμε, νέες συνεργασίες για να συμμετάσχουμε κ.λπ. 

Αυτές οι δράσεις πετυχαίνουν τη διάχυση των πληροφοριών που αφυπνίζουν τον κόσμο για ένα δεδομένο πρόβλημα και τους καλούν να συνδεθούν με συλλογικά αιτήματα για την αλλαγή. Ωστόσο, η ανάδειξη ενός προβλήματος είναι μόνο το πρώτο βήμα στον δρόμο για τη λύση. Η πληροφόρηση είναι χρήσιμη όταν ξέρουμε πώς να τη χειριστούμε. 

Για παράδειγμα, ο περισσότερος κόσμος πλέον συμφωνεί στη μείωση των εκπομπών ρύπων, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι γνωρίζει τι χρειάζεται για τη δημιουργία μιας οικονομίας χαμηλών εκπομπών άνθρακα (low-carbon economy). Οι απεργίες για το κλίμα της προηγούμενης χρονιάς έβγαλαν εκατομμύρια ανθρώπους στους δρόμους, αλλά είχαν μικρό αντίκτυπο στις διεθνείς διαπραγματεύσεις για το κλίμα ή στις σημαντικές εκλογικές αναμετρήσεις. 

Το πρόβλημα είναι ότι το σύστημά μας κυβερνάται από κεκτημένα συμφέροντα (για παράδειγμα η επιρροή της βιομηχανίας καυσίμων) που έχουν αποδειχθεί ικανότατα στο να αντικρούουν τις πολιτικές του κοινωνικού και βιώσιμου μετασχηματισμού. Κάθε συγκροτημένο επιχείρημα που προωθείται από τη μεριά των ακτιβιστών (και των επιστημόνων) εξουδετερώνεται από ένα συνεχές κύμα αντιπερισπασμού, διαστρέβλωσης και δυσφήμισης που αποτρέπει έναν ουσιαστικό δημόσιο διάλογο για αυτές τις προκλήσεις.  

Πράξη 2η: Πολιτική ανυπακοή 

Αυτό το δεδομένο έχει κάνει πολλούς ακτιβιστές να αναβαθμίσουν το παιχνίδι τους με άλλες μορφές δράσης: να παρακωλύσουν και να αντισταθούν στο υπάρχον σύστημα. 

Πάρτε, για παράδειγμα, το Ende Gelände που διοργανώνει σταθερά μαζικές καταλήψεις παραγωγών άνθρακα και σταθμών ηλεκτροπαραγωγής ή το Extinction Rebellion που πιέζει πολιτικούς αρχηγούς μέσω της παρακώλυσης και του αποκλεισμού αστικών υποδομών. 

Πολλές από αυτές τις δράσεις αφορούν περισσότερο την ευαισθητοποίηση και τη δικτύωση, μέσω της ειδησεογραφικής κάλυψης και του χτισίματος διασυνδέσεων μεταξύ των εμπλεκομένων. Για παράδειγμα, η παρακώλυση λειτουργίας των ανθρακωρυχείων είναι μάλλον απίθανο να επηρεάσει καθοριστικά τα επίπεδα εξορύξεων. Αλλά ίσως να μην είναι αυτός ο στόχος. 

Τα ανθρακωρυχεία, εξάλλου, είναι μόνο το σύμπτωμα της ασθένειας, ενώ η αρρώστια αφορά τις σχέσεις εξουσίας που διαπλέκονται στην κοινωνία μας. 

Εν προκειμένω, υπάρχουν ακόμα πολλά πετυχημένα παραδείγματα που απέτρεψαν εκτεταμένα κατασκευαστικά προγράμματα, όπως το Zone to Defend (ZAD) ενάντια στο Γαλλικό Αεροδρόμιο του Grand Ouest ή η αντίσταση ενάντια στο Αυστριακό πυρηνικό πρόγραμμα Zwentendorf Nuclear Power Plant. 

Υπάρχουν επίσης λιγότερο ορατές μορφές πολιτικής ανυπακοής, όπως οι καταλήψεις σπιτιών που αποτρέπουν την έξωση των οικογενειών, ή ο αποκλεισμός περιοχών για να αποτραπεί η καταστροφή των οικοσυστημάτων τους.

Τέτοιες δράσεις αντίστασης αποτρέπουν και καθυστερούν τις χειρότερες συνέπειες του συστήματος, ανοίγοντας το πεδίο για τη δημιουργία εναλλακτικών. 

Αλλά πώς ακριβώς φτιάχνεται μια εναλλακτική;  

Πράξη 3η: Θεσμοί αντίστασης

Συνολικά, τα εγχειρήματα αλλαγής των υπαρχόντων θεσμών έχουν αποδειχθεί κοπιαστικά και δύσκολα. Όμως θα έπρεπε, σε συνδυασμό με τις μέχρι τώρα προσπάθειες, να σκεφτούμε την οικοδόμηση συγκεκριμένων εναλλακτικών που αμφισβητούν ευθέως τις υπάρχουσες δομές. 

Αντί να απαιτούμε την αλλαγή από τους φορείς εξουσίας, οι θεσμοί αντίστασης (counter-institutions) σχεδιάζονται με στόχο τη σταδιακή μεταβίβαση της εξουσίας στον δημοκρατικό έλεγχο, την ώρα που δημιουργούν βιώσιμες συνθήκες ζωής και εργασίας. 

counterinstitution ουσιαστικό (όπως ορίζεται από το Merriam-Webster): coun·​ter·​in·​sti·​tu·​tion | \ ˌkau̇n-tər-ˌin(t)-stə-ˈtü-shən, -ˈtyü- \ : θεσμός που δημιουργείται με σκοπό να αντιταχθεί ή να εξουδετερώσει έναν άλλο θεσμό. Παράδειγμα: «…έχουν αρχίσει να δημιουργούν μικρούς, δημοκρατικά οργανωμένους αντι-θεσμούς για να τους βοηθήσουν να αλλάξουν ή να αποδομήσουν τους “επίσημους” γίγαντες…» — Harvey Cox

Παραδείγματα

Ας υποθέσουμε ότι θέλουμε να βελτιώσουμε το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Αν σταματήσουμε την κερδοσκοπία των τραπεζών και τις επιβάλουμε να επενδύσουν σε κοινωνικές και βιώσιμες δράσεις (στον αντίποδα των υποδομών σε καύσιμα, όπλα, φούσκες ακινήτων κ.λπ.), θα δημιουργούνταν πιο σταθερές χρηματαγορές και θα εξοικονομούνταν πόροι για τις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. 

Δυστυχώς, οι συστημικές τράπεζες έχουν ισχυρά κίνητρα να μην το κάνουν, αφού δεν αποτελούν την πιο προσοδοφόρα κίνηση για τους επενδυτές και τους μετόχους. Η εναλλακτική θα ήταν να δημιουργηθούν χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί με δημοκρατική διαχείριση, που θα είναι σχεδιασμένες να αυξήσουν την ευημερία παρά την κερδοφορία. 

Τέτοιοι θεσμοί διευκολύνουν την εναλλακτική δράση των ατόμων: ανοίγεις έναν λογαριασμό σε αυτή την τράπεζα και εξασφαλίζεις ότι δεν θα κακοδιαχειριστούν τα λεφτά σου, ούτε θα χρησιμοποιηθούν για να βλάψουν άλλους. Επίσης, με αυτόν τον τρόπο οι άνθρωποι γίνονται συνιδιοκτήτες ενός συνεταιρισμού. 

Παρόλο που αυτή η ιδιοκτησία δεν θα είναι μεταβιβάσιμη (π.χ. δεν πωλείται με στόχο το κέρδος), θα έδινε στους ανθρώπους τη δυνατότητα να συμμετέχουν στις λήψεις αποφάσεων της τράπεζάς τους. 

Ένα άλλο παράδειγμα, θα ήταν να αναλογιστούμε την παροχή καθαρής ενέργειας. Η δημόσια πίεση για παρόχους ενέργειας έχει οδηγήσει σε πράσινο ξέπλυμα (greenwashing) π.χ. μικρές κινήσεις που τους κάνει να μοιάζουν «αρκετά πράσινοι» ώστε να μην γίνονται πολιτικοί στόχοι, ενώ συνεχίζουν να επεκτείνουν υποδομές ορυκτών. 

Συνεταιρισμοί όπως ο Som Energia, αντίθετα, δίνουν τη δυνατότητα της συμμετοχής σε μια συλλογική μετάβαση στην ανανεώσιμη ενέργεια και όχι απλώς την παροχή ηλεκτρισμού στα μέλη της, εντάσσοντάς τους ενεργητικά στην ίδια την παραγωγή της ενέργειας. Αν επεκταθούν αυτές οι πρωτοβουλίες, θα μπορούσαν να αφαιρέσουν τη δύναμη των εταιριών παροχής ενέργειας μέσω της μείωσης της ζήτησης. 

Ακόμα και το ίδιο το πολιτικό μας σύστημα θα μπορούσε να ξεπεραστεί με παρόμοιους εναλλακτικούς θεσμούς. Αυτή ακριβώς είναι η ιδέα των λαϊκών συνελεύσεων (citizens’ assemblies), μια προσεκτικά σχεδιασμένη δημοκρατική και συμμετοχική διαδικασία για τη λήψη σημαντικών αποφάσεων. 

Βασισμένη στη χρήση της κλήρωσης και της διαβούλευσης, ολόκληρα έθνη μπορούν να συμμετέχουν σε παρόμοιες συνελεύσεις. Η Ισλανδία, για παράδειγμα, χρησιμοποίησε παρόμοιες διαδικασίες για να δημιουργήσει ένα νέο σύνταγμα. 

Οι λαϊκές συνελεύσεις είναι επίσης το τρίτο αίτημα του Extinction Rebellion, που οραματίζεται κάτι παρόμοιο σαν μέσω λήψης δεσμευτικών δράσεων για το κλίμα. 

Υπάρχουν πολλά ακόμα παραδείγματα για κάθε μορφή δημόσιου θεσμού και ιδιωτικού τομέα. Ο συνεργατισμός και τα κοινωνικά κριτήρια μπορούν να εφαρμοστούν σε τομείς μεταποίησης (με τα παπούτσια GEA να αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα της Αυστρίας), τα σούπερ μάρκετ μπορούν να αντικατασταθούν από συνεταιρισμούς τροφίμων, οι αγρότες μπορούν να στραφούν στην κοινοτική γεωργία (community-supported agriculture), η ενοικίαση πλατφορμών μπορεί να αντικατασταθεί από κοινοτικά δίκτυα ή platform co-ops, η εκπαίδευση να γίνεται από δημοκρατικά σχολεία, οι προγραμματιστές να συμμετάσχουν σε κοινότητες ανοιχτού κώδικα και άλλα.  

Πλεονεκτήματα

Θεωρώ τους θεσμούς αντίστασης ιδιαίτερα ενδιαφέροντες λόγω του περιθωρίου δράσης που δίνουν στον κόσμο. Ιδανικά, ανοίγουν την πόρτα για όλους/όλες να γίνουν ακτιβιστές/στριες, μετατρέποντας αυτό που ήδη κάνουν (π.χ. τραπεζικές συναλλαγές, χρήση ενέργειας κ.α.) σε εναλλακτικές δομές. 

Όσοι/όσες επιλέγουν αυτόν τον δρόμο δεν εντάσσονται απλώς σε εναλλακτικές μορφές παραγωγής, αλλά και σε μια οργανωμένη δομή που τους δίνει την ευκαιρία μιας πραγματικής και ουσιαστικής συνεισφοράς. 

Ένα επιπλέον θετικό είναι ότι δίνουν στους ανθρώπους ταυτότητα. Εντάσσουν άτομα στην κοινότητα και κάνουν τις προσπάθειές τους μέρος ενός συλλογικού εγχειρήματος. Πολλές δράσεις αυξάνουν τη σημασία τους όταν εντάσσονται σε μια ευρύτερη ομάδα και αντιπαρέρχονται το γνωστό πρόβλημα του λαθρεπιβάτη (free-rider problem). 

Το αποτέλεσμα αυτών των δράσεων είναι συγκεκριμένο: παράγουν χρήσιμα αγαθά και υπηρεσίες ή διευκολύνουν την επίτευξη δεσμευτικών πολιτικών αποφάσεων. Επίσης, πολλά από τα παραπάνω παραδείγματα ενέχουν τη δυνατότητα δημιουργίας σταθερής απασχόλησης. 

Είναι σημαντικό, αφού οι περισσότεροι ακτιβιστές αντιμετωπίζουν επισφαλείς συνθήκες διαβίωσης. Η ευθεία συσχέτιση με την οικονομία κατευθύνει τη χρηματοδότηση σε καλές θέσεις εργασίας. Κάτι τέτοιο κάνει τον ακτιβισμό πιο προσιτό σε ανθρώπους που διαφορετικά θα πάσχιζαν απλώς για την επιβίωσή τους. 

Ακόμα, θα προσέφερε στα κινήματα περισσότερα μέσα και ενέργεια για να συνεχίσουν. 

Τέλος, οι θεσμοί αντίστασης θα βοηθούσαν και στην ευαισθητοποίηση. Η όλη ιδέα είναι να πειστούν οι άνθρωποι μέσα από τη δράση και όχι τα επιχειρήματα. Προσφέροντάς τους μια εμπειρία οργάνωσης με πιο κοινωνικά και βιώσιμα χαρακτηριστικά, δίνοντάς τους εφικτά παραδείγματα που τους ενδυναμώνουν, οι διεργασίες αυτές έχουν τη δύναμη να πυροδοτήσουν μια διαφορετική διαδικασία αναστοχασμού και όχι μόνο διαλόγου. 

Προκλήσεις 

Το χτίσιμο θεσμών αντίστασης είναι ιδιαίτερο δύσκολο. Δεν στοχεύουν στο οικονομικό κέρδος ούτε εμφανίζονται στο χρηματιστήριο, επομένως δεν υπάρχει διαθέσιμο επιχειρηματικό κεφάλαιο για τέτοια εγχειρήματα και είναι πεπερασμένος ο αριθμός των προσπαθειών που μπορεί να βασιστεί στη χρηματοδότηση από το πλήθος (crowdfunded). 

Επιπλέον, η δημοκρατική λήψη αποφάσεων είναι δυσκολότερη στην πράξη απ’ ότι στη θεωρία. Μπορεί να απαιτήσει τραγικά πολύ χρόνο για την επίτευξη της συμφωνίας του συνόλου και, αν δεν γίνει με προσοχή, ενδέχεται να οδηγήσει σε εντάσεις και συγκρούσεις που μπορούν να καταστρέψουν ένα εγχείρημα πριν καν ξεκινήσει. 

Οι κυβερνήσεις επίσης μπορούν να δημιουργήσουν εμπόδια. Ας πάρουμε το παράδειγμα της πρωτοβουλίας δημιουργίας μιας κοινωφελούς τράπεζας στην Αυστρία. Το εγχείρημα προσέλκυσε πάνω από τέσσερα εκατομμύρια Ευρώ από περισσότερα από έξι χιλιάδες μέλη, αλλά η ιδέα τους απορρίφθηκε από τις χρηματοπιστωτικές αρχές της χώρας μέσα στο πρώτο έτος της προσπάθειας. 

Το νέο σύνταγμα της Ισλανδίας, που αναφέρθηκε προηγουμένως, επίσης δεν εφαρμόστηκε τελικά αφού δεν εγκρίθηκε από το κοινοβούλιο, παρότι δέχτηκε το 67% των ψήφων στο δημοψήφισμα που έγινε. 

Η οικονομική βιωσιμότητα, ενώ παραπάνω το κατατάξαμε στα θετικά, είναι επίσης μία μεγάλη πρόκληση. Τα περισσότερα εγχειρήματα χρειάζονται αρκετό χρόνο και αποτελεσματικότητα για να αποκτήσουν αυτάρκεια. Πολλοί συνεταιρισμοί και οικολογικά χωριά φαίνεται να επιβιώνουν μέσω επιχορηγήσεων και δωρεών ή αντλώντας χρήματα από λίγους οικολογικά ευαισθητοποιημένους καταναλωτές. 

Τέτοιες προσπάθειες είναι απίθανο να επεκταθούν ή να πολλαπλασιαστούν, κάτι που περιορίζει τις βλέψεις τους να συγκρουστούν με το κατεστημένο και να προκαλέσουν μια μετασχηματιστική αλλαγή. 

Αυτό σημαίνει ότι για να ξεκινήσει σωστά μια τέτοια προσπάθεια, απαιτείται μια μεγάλη ομάδα ατόμων με πρόθεση να επενδύσει σε χρόνο και πόρους. Πράγμα ιδιαίτερα δύσκολο σε μια εποχή που πολλοί άνθρωποι θέλουν να είναι όσο πιο ευέλικτοι και ελεύθεροι γίνεται, ενώ σπάνια δεσμεύονται σε μακροπρόθεσμους στόχους που ενέχουν προσωπικό κόστος και αβέβαιο αποτέλεσμα. 

Το διακύβευμα συγγραφής αυτού του άρθρου, για παράδειγμα, είναι διαφορετικό από το να απαρνηθεί κανείς μια σταθερή και εύκολη ζωή ώστε να δεσμευτεί στην πλήρη απασχόληση σε ένα εγχείρημα αβέβαιο σε βάθος χρόνου. 

Μια ακόμα πρόκληση αποτελεί η συμπεριληπτικότητα και η πολυμορφία τέτοιων πρωτοβουλιών. Παρόλα αυτά, οι αρχικές δυσκολίες που περιγράφουμε μπορούν εύκολα να μετατρέψουν τέτοια προγράμματα σε προνομιακές συλλογικότητες.

Αν οι εναλλακτικοί θεσμοί μπορούν να προχωρήσουν μόνο από όσους διαθέτουν χρόνο και χρήμα, υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστεί η προοπτική τους και να καταλήξει να ευνοεί μόνο μια δεδομένη τάξη. 

Κάτι τέτοιο μπορεί να αποφευχθεί με την ενεργή αναζήτηση συνεργασιών εκτός της εκάστοτε φούσκας που ζει ο καθένας και η καθεμιά, και διοχετεύοντας τα όποια οικονομικά οφέλη προς όσους/όσες τα έχουν περισσότερο ανάγκη. 

Συμπέρασμα

Μάλλον δεν υπάρχει ένας χρυσός κανόνας για τους ακτιβιστές ούτε ένα μαγικό ραβδί για να σώσουμε τον κόσμο. Η κοινωνία μας είναι πολύπλοκη και με συνεχείς αλλαγές. Κάθε στρατηγική έχει τα δικά της πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Χρειάζεται να αναλογιζόμαστε τις διαφορετικές περιστάσεις και αντιλήψεις.

Όσο μοιραζόμαστε ένα κοινό όραμα για το πού θέλουμε να φτάσουμε, θα πρέπει να στηρίζουμε και να εμπιστευόμαστε τις διαφορετικές αντιλήψεις και δεσμεύσεις πάνω σε συγκεκριμένα ζητήματα. 

Ωστόσο, ελπίζω αυτό το άρθρο να έπεισε για τη δημιουργία σημαντικών εναλλακτικών ενάντια στους υπάρχοντες θεσμούς, χωρίς να κρύβουμε τις προκλήσεις και τα προβλήματα τέτοιων προτάσεων. 

Η κεντρική ιδέα είναι ότι αν θέλουμε να οικοδομήσουμε μια διαφορετική οικονομία, πρέπει να στηρίξουμε και να συνδράμουμε όσους εμπλέκονται οι ίδιοι σε σημαντικές οικονομικές δράσεις. Θεωρώ ότι παρόμοια εγχειρήματα συμβάλλουν στον κοινωνικό μετασχηματισμό και στην ευημερία όλων. 

ΣΣ: Ο συγγραφέας θέλει να ευχαριστήσει τους Sara Fromm, Nina Clausager, Ruth Fulterer, Rebekah Breding, και David McAndrews για τη βοήθεια και στήριξή τους στη συγγραφή αυτού του άρθρου. 

Αυτό το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στις 27-05-2020 εδώ.