Το κείμενο αυτό αντλεί από ένα παλαιότερο άρθρο που παρουσιάστηκε στο 13ο Διεθνές Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Κοινωνίας για τα Οικολογικά Οικονομικά [13th International Conference of the European Society for Ecological Economics] στο Turku, τον Ιούνιο του 2019.
Το κείμενο αποτελεί μέρος μιας σειράς άρθρων που εξετάζουν θέματα στρατηγικής στο κίνημα της αποανάπτυξης. Τα άρθρα γράφτηκαν την περίοδο 2019-2020 από μέλη της κοινότητας της αποανάπτυξης και δημοσιεύτηκαν στο degrowth.info. Ολόκληρη η συλλογή των άρθρων είναι διαθέσιμη εδώ.
Οι μελετητές και οι ακτιβιστές της αποανάπτυξης συχνά στρέφονται σε κοινωνικοοικονομικές μεταβολές του παρελθόντος για να πάρουν ιδέες μετασχηματιστικών πρακτικών στο παρόν. Ωστόσο, έχει προκύψει μικρή προς το παρόν ευαισθητοποίηση για τη μεροληψία που επιφέρει η χρήση ιστορικών αναλογιών. Οι γνώσεις που παρέχουν οι ιστορικές αναλογίες είναι περιορισμένες, αλλά γίνονται αποδοτικές όταν συμπληρώνουν την ανάλυση του παρόντος και των μελλοντικών οραμάτων για την κοινωνική μεταβολή.
Ως ερευνητές ή/και ακτιβιστές της αποανάπτυξης, γυρνάμε συχνά σε παλαιότερες περιπτώσεις κοινωνικής ή κοινωνικο-οικολογικής μεταβολής ως έμπνευση για τη μετασχηματιστική δράση στο σήμερα. Αυτή η προσέγγιση –η αναζήτηση στο παρελθόν για «μαθήματα» ή ιδέες πιθανών στρατηγικών– δεν είναι ασυνήθιστη στις σπουδές βιωσιμότητας. Παρ' όλα αυτά, είναι προφανές ότι δεν υπάρχει καμία μοναδική και ενδεδειγμένη ιστορική αναλογία για τον αποαναπτυξιακό μετασχηματισμό.
Η έννοια του αποαναπτυξιακού μετασχηματισμού έχει συνδεθεί από τους μελετητές με διάφορες ιστορικές αναλογίες, όπως αυτή της αγροτικής επανάστασης, της κατάργησης της δουλείας, του Μεγάλου Μετασχηματισμού και της επέκτασης της κοινωνίας της αγοράς (μετά το έργο του Karl Polanyi), ανάμεσα σε άλλα. Είναι πολλοί οι λόγοι αυτών των διαφορετικών συγκρίσεων.
Αρχικά, υπάρχουν πολλές αντιλήψεις για το πώς μοιάζει στην πράξη ένας αποαναπτυξιακός μετασχηματισμός, που μεγεθύνει τη δεξαμενή των ενδεχομένως παρόμοιων ιστορικών παραδειγμάτων. Δεύτερον, σε αυτόν τον μετασχηματισμό υπάρχει ένα χαρακτηριστικό άνευ προηγουμένου: το γεγονός ότι η αποανάπτυξη προϋποθέτει την κοινωνική αλλαγή πέρα, και όχι εντός, του καπιταλισμού ένα είδος μετασχηματισμού για τον οποίο σχεδόν δεν υπάρχει ιστορικό προηγούμενο.
Για την ακρίβεια, καμία ιστορική αναλογία δεν είναι καθαυτή σχετικότερη ή καταλληλότερη για να μας βοηθήσει να αντιληφθούμε τις συνθήκες και τις διαδικασίες βασικών κοινωνικο-οικολογικών αλλαγών που οδηγούν στη βιωσιμότητα. Όμως πρέπει να σημειωθεί ότι παλαιότερες εμπειρίες κοινωνικών και κοινωνικο-οικολογικών μετασχηματισμών παρουσιάζουν πολλές διαφορές μεταξύ τους.
Για παράδειγμα, διαφορετικές ιστορικές αναλογίες μπορεί να προσφέρουν αποκλίνουσες όψεις αναφορικά με το:
- Ποιο κοινωνικό σύστημα μπορεί να μετασχηματιστεί (π.χ. μια κοινότητα, μια εθνική κοινωνία, μια παγκόσμια κοινωνία, ένας βιομηχανικός τομέας, ένα πολιτικό καθεστώς, ένα πολιτισμικό πρότυπο);
- Πόσο διαρκούν οι μετασχηματισμοί (π.χ. χρόνια, δεκαετίες, αιώνες), και σε τι εύρος οι μετασχηματισμοί αφορούν οικολογικές, πολιτικές, οικονομικές ή πολιτισμικές καταστροφές (π.χ. οικονομικές κρίσεις, κατάρρευση πολιτικών καθεστώτων ή οικοσυστημάτων);
- Κατά πόσο η πρωταρχική δύναμη πίσω από τις αλλαγές ήταν εσωτερικοί (π.χ. φορείς εντός του πολιτικού ή οικονομικού συστήματος που αλλάζουν), εξωτερικοί (π.χ. ευρύτερα οικολογικά ή οικονομικά σοκ) ή ένας συνδυασμός εσωτερικών και εξωτερικών δυνάμεων;
- Κατά πόσο ο μετασχηματισμός μπορεί να είναι αποτέλεσμα εμπρόθετων δράσεων συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων ή αναπόφευκτα είναι το αποτέλεσμα πολύπλοκων, ανεξέλεγκτων κοινωνικών δυναμικών;
- Τι μορφή έχει το τελικό αποτέλεσμα των μετασχηματισμών (π.χ. αλλαγή κοινωνικών δομών, πολιτισμικών πρακτικών, κοινωνικής δικαιοσύνης κ.λπ.);
Για παράδειγμα, θα μπορούσε ο αποαναπτυξιακός μετασχηματισμός να μοιάζει περισσότερο με μια εμπρόθετη κοινωνική κινητοποίηση εντός μιας μικρής (με ιστορικούς όρους) χρονικής περιόδου, όπως η κατάργηση της δουλείας, ή με μια μακρά και σταδιακά εξελισσόμενη διαδικασία όπως η αγροτική επανάσταση;
Θα ήταν πιο πιθανή η αποανάπτυξη μετά από μια οικολογική ή κοινωνικο-πολιτική κατάρρευση, όπως η μεταβολή των κεντρο- και ανατολιτικο- Ευρωπαϊκών κρατών μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης; Θα έμοιαζε περισσότερο με ένα εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα; Θα προχωρήσει μέσω μονοθεματικών αγώνων όπως η διεκδίκηση κοινωνικών δικαιωμάτων μέσα από αγώνες για τη φυλή, το φύλο και την εργασία;
Οι γνώσεις που μπορούμε να αποκομίσουμε από τις διαφορετικές ιστορικές αναλογίες διαφέρουν αρκετά με βάση, για παράδειγμα, τους φορείς και τις συνεργασίες που αλλάζουν, τον βαθμό που ιδεαλιστικά ή υλιστικά κίνητρα συνδέονται με κάθε τύπο κοινωνικής αλλαγής, το χρονοδιάγραμμα της αλλαγής, και το κατά πόσο μπορεί κατ’ αρχάς ένας κοινωνικο-οικολογικός μετασχηματισμός να είναι διαχειρίσιμος ή έστω καθοδηγούμενος.
Επομένως, η άσκηση επιλογής μιας δεδομένης ιστορικής αναλογίας είναι γεμάτη υποθέσεις για τη σειρά αλλαγών που ενδέχεται να παρατηρήσουμε στο μέλλον. Μέχρι τώρα, όμως, υπάρχει ανεπαρκής ευαισθητοποίηση για τη μεροληψία που δημιουργείται από τις ιστορικές αναλογίες.
Ως απάντηση σε αυτή την πλάνη, και επεκτείνοντας το σκεπτικό μας για τις συνθήκες και τις προϋποθέσεις ενός αποαναπτυξιακού μετασχηματισμού, καλούμαστε να διαμορφώσουμε μια προσέγγιση για τη χρήση των ιστορικών αναλογιών.
Είναι σημαντικό να σκεφτούμε ότι κάθε ιστορικό «μάθημα» μπορεί να περιορίσει την οπτική μας και να παραβλέψει τις παραγωγικές διασυνδέσεις που υπάρχουν σήμερα ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές «ενυπάρχουσας» αποανάπτυξης (σε πρωτοβουλίες πεδίου, σε επιστημονικά παραδείγματα και στο κοινωνικό κίνημα).
Για παράδειγμα, η πρόσφατη κίνηση για τη συμπαραγωγή γνώσης ανάμεσα σε επαγγελματίες και επιστήμονες από πολλές κοινωνικές επιστήμες και από ερευνητές της αποανάπτυξης, μπορεί να ιδωθεί σαν μια καινοτόμα διασύνδεση ανάμεσα στην αποανάπτυξη ως κοινωνικό κίνημα και ως επιστημονικό παράδειγμα, με τη δυνατότητα να ενισχύσει διαδικασίες αλλαγών με τρόπους που ήταν αδύνατοι στο παρελθόν, λόγω των διαφορετικών επιστημονικών παραδειγμάτων.
Ομοίως, οι ταχέως εξελισσόμενες μορφές παγκόσμιας διαδικτυακής επικοινωνίας, που διευκολύνει τόσο την κινηματική οργάνωση όσο και τη διάδοση των ιδεών, δεν έχει ιστορικό προηγούμενο σε επίπεδο γεωγραφικής έκτασης, ταχύτητας και διείσδυσης στην καθημερινότητα, αλλά αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό εργαλείο για τη διασύνδεση των διαφορετικών κοινωνικών κινημάτων που συμμαχούν με την αποανάπτυξη.
Πώς διαχειριζόμαστε τις ιστορικές αναλογίες;
Καταρχάς, πρέπει να λάβουμε υπόψιν ότι, αφού υπάρχουν πολλά πιθανά μέλλοντα και διαδρομές αποανάπτυξης, υπάρχουν επίσης πολλές πιθανές ιστορικές αναλογίες για να αντλήσουμε γνώση.
Δεύτερον, ίσως χρειαστεί να αποφύγουμε την τάση να αποκομίσουμε ντετερμινιστικά «μαθήματα», αφού δεν υπάρχουν «φυσικοί νόμοι» για την κοινωνική αλλαγή. Κυρίως, είναι η ελπίδα να εμπνευστούμε από την κατανόηση του τρόπου που παλαιότεροι κοινωνικοί και κοινωνικο-οικολογικοί μετασχηματισμοί έλαβαν χώρα, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι οι μηχανισμοί που προκάλεσαν αλλαγές στο παρελθόν ενδέχεται να μην είναι αυτοί που θα οδηγήσουν στην κοινωνική αλλαγή και στο μέλλον.
Τρίτον, οι περιορισμοί που θέτει η χρήση της ιστορικής αναλογίας καλούν στον επαναπροσδιορισμό της ισορροπίας ανάμεσα στην ιστορική σκέψη και έρευνα, και στην άσκηση απεικόνισης του μέλλοντος της αποανάπτυξης, ακόμα και την μοντελοποίησή της.
Η κοινότητα της αποανάπτυξης μπορεί να επενδύσει στη γνώση από το πώς οι κοινωνίες έχουν αλλάξει, αλλά και το πώς επιθυμούμε να αλλάξουν στο μέλλον, υποβάλλοντάς τες αμφότερες σε έλεγχο: οι ιστορικές αναλογίες μπορούν να θεμελιώσουν την οικοδόμηση ενός οράματος για το μέλλον, τη στιγμή που το όραμα για το μέλλον διευρύνει τον ορίζοντα της νοηματοδότησης των μετασχηματισμών πέρα από αυτό που θα προσδιόριζε ένας παλιότερος μετασχηματισμός.
Όταν ιδέες από το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον αποκτούν κοινό νόημα, οι ιστορικές αναλογίες είναι ένα χρήσιμο συμπλήρωμα στην κατανόηση των κοινωνικών αλλαγών.
Αυτό το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στις 09-10-2019 εδώ.