Τέσσερις ημέρες, 23 διαφορετικές συνεδρίες και δράσεις, πολλαπλοί χώροι διεξαγωγής, εκατοντάδες επιστήμονες, πολίτες και εκπρόσωποι φορέων και κινημάτων. Το συνέδριο «Πόλη σε Μετασχηματισμό. Αστικές Πολιτικές και Κοινωνική Συμμετοχή», που είχε στόχο να κατανοήσει τις αστικές αλλαγές με παράδειγμα μελέτης τη Θεσσαλονίκη, επέλεξε θεματικές που αντανακλούν τις πραγματικές εντάσεις της πόλης και αποτέλεσε έναν τόπο συνάντησης ανάμεσα στη γνώση και την πράξη, ανάμεσα στην επιστημονική έρευνα και τις καθημερινές εμπειρίες των κατοίκων.
Η Θεσσαλονίκη βρίσκεται σήμερα σε μια περίοδο έντονων και συχνά αντιφατικών μετασχηματισμών. Μεγάλα έργα, επενδυτικές πιέσεις, τουριστικοποίηση και αλλαγές στις κοινωνικές υποδομές συνυπάρχουν με πρωτοβουλίες γειτονιάς, συλλογικότητες και κινήματα που επαναφέρουν στο προσκήνιο το αίτημα για μια πόλη δημοκρατική, συμπεριληπτική και κοινωνικά δίκαιη. Μέσα σε αυτό το σύνθετο τοπίο, το συνέδριο «Πόλη σε Μετασχηματισμό: Αστικές Πολιτικές και Κοινωνική Συμμετοχή», που πραγματοποιήθηκε από τις 26 έως τις 29 Μαρτίου 2026 στο MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, επιχείρησε να ανοίξει έναν δημόσιο διάλογο για το ποιοι αποφασίζουν για την πόλη, με ποιες διαδικασίες και με ποιες συνέπειες για τους κατοίκους της.
Το συνέδριο, που διοργανώθηκε από την Commonspace και το Participatory Lab με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ - Γραφείο Θεσσαλονίκης, συγκέντρωσε ερευνητές και ερευνήτριες, ακαδημαϊκούς, κινήματα, συλλογικότητες και πολίτες σε ένα τετραήμερο με πάνω από είκοσι συζητήσεις, εργαστήρια, ξεναγήσεις και παράλληλες δράσεις. Οι θεματικές του αντανακλούσαν ακριβώς τις πραγματικές εντάσεις της πόλης – από τον αστικό εξευγενισμό, τις fast-track διαδικασίες μεγάλων έργων και την κυριαρχία του επενδυτικού κεφαλαίου, έως τον συμμετοχικό σχεδιασμό, τη διακυβέρνηση και την πολιτιστική πολιτική.
Αναδείχθηκαν έτσι διαφορετικές όψεις της αστικής ζωής στη Θεσσαλονίκη και φάνηκε ξεκάθαρα ο τρόπος με τον οποίο τα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά ζητήματα αποτυπώνονται στον χώρο – αλλά και πώς οι διάφορες χρήσεις του χώρου μπορούν να διαμορφώσουν διαφορετικές συνθήκες και καταστάσεις.
Από τον επανασχεδιασμό του Πάρκου Κρήτης και τα ζητήματα που θέτουν ο συμμετοχικός σχεδιασμός και η συνδιαμόρφωση του δημόσιου χώρου, μέχρι την απουσία πολιτιστικής στρατηγικής, την πολλαπλότητα των αστικών ταυτοτήτων και τον ρόλο των νέων δρώντων στην παραγωγή του χώρου, οι θεματικές αυτές σκιαγράφησαν μια πόλη που αναζητά προσανατολισμό. Οι συζητήσεις για τον μητροπολιτικό σχεδιασμό κατέδειξαν το χρόνιο και βαθιά πολιτικό πρόβλημα της κατακερματισμένης διακυβέρνησης, ενώ η διερεύνηση των χωροκοινωνικών ανισοτήτων υπογράμμισε τον ρόλο της οικονομίας και των τοπικών αγορών εργασίας. Οι παρουσιάσεις για τον ανασχεδιασμό σχολικών αυλών έδειξαν πώς η συμμετοχή των παιδιών μπορεί να μεταμορφώσει τον εκπαιδευτικό χώρο, και η συζήτηση για τα πρώην στρατόπεδα έφερε στο φως τη σημασία των διεκδικήσεων των τοπικών κοινωνιών.
Παράλληλα, κατατέθηκαν παραδείγματα συμμετοχικής έρευνας-δράσης, πρωτότυπες προσπάθειες χαρτογράφησης των αστικών μετασχηματισμών όπως ο Κοινωνικός Άτλας Θεσσαλονίκης, αλλά και χωρικές προτάσεις από τη νέα γενιά της αρχιτεκτονικής μέσα από μια έκθεση. Η συζήτηση για τις κουήρ διαδρομές στους λογοτεχνικούς χάρτες της Θεσσαλονίκης τόνισε τη δυναμική σχέση ανάμεσα στη λογοτεχνία και τον αστικό χώρο, ενώ η έκθεση φωτογραφίας για τον φόβο απέναντι στο τρένο μετά τα Τέμπη έφερε στο προσκήνιο την απώλεια εμπιστοσύνης στις δημόσιες υποδομές.
Ένα συνέδριο για την πόλη δεν θα μπορούσε να είναι ολοκληρωμένο χωρίς την εμπειρία της ίδιας της πόλης. Στην εμπειρία αυτή συνέβαλαν η ξενάγηση στον χώρο της ΔΕΘ και στην πρόταση για τη δημιουργία μητροπολιτικού πάρκου, η επιτόπια επίσκεψη σε μια πρωτοβουλία αστικής οικολογίας –το Βρώσιμο Δάσος Νεάπολης– και οι αστικοί περίπατοι στα DIY μουσικά στούντιο και στις διαδρομές της κατασκευής ενδυμάτων, που αποκάλυψαν αθέατες πλευρές της πόλης. Η εμπειρία της πόλης βιώθηκε ακόμη και μέσα από τη συναυλία δρόμου που ακυρώθηκε την τελευταία στιγμή έπειτα από παρέμβαση ιδιοκτητών διαμερισμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης, αποκαλύπτοντας έμπρακτα τόσο τις δυνάμεις που διεκδικούν το πάνω χέρι όσο και τα τεράστια κενά της δημοτικής αρχής όσον αφορά την αντίληψή της για την πόλη και τις λειτουργίες της.
Όλα τα παραπάνω έθεσαν στο επίκεντρο το ερώτημα της δημοκρατίας στον αστικό σχεδιασμό. Ποιοι αποφασίζουν για την πόλη; Υπάρχει όραμα και συνοχή στις αποφάσεις; Πώς κατανέμονται οι αρμοδιότητες; Και πού βρίσκονται οι πολίτες μέσα σ’ αυτό το πλέγμα εξουσιών; Η Θεσσαλονίκη, όπως αναδείχθηκε, βιώνει τη δική της «νεοφιλελευθεροποίηση», όπου οι ανάγκες των κατοίκων συχνά υποχωρούν μπροστά στις ανάγκες της αγοράς.
Ωστόσο, το συνέδριο δεν περιορίστηκε στην καταγραφή προβλημάτων. Φώτισε επίσης τις δυνατότητες που γεννιούνται από τα κάτω: τις πρακτικές των κοινών, τις δομές αλληλεγγύης, τις πρωτοβουλίες γειτονιάς, τα συνεργατικά εγχειρήματα, τις νέες μορφές συμμετοχής που δοκιμάζουν στην πράξη διαφορετικές εκδοχές του αστικού μέλλοντος. Αυτές οι πρακτικές, παρά τις δυσκολίες τους, συγκροτούν ένα εναλλακτικό φαντασιακό για την πόλη – ένα φαντασιακό που βασίζεται στη συλλογικότητα, τη φροντίδα και τη δημοκρατική διεκδίκηση.
Το συνέδριο «Πόλη σε μετασχηματισμό» αποτέλεσε έτσι έναν τόπο συνάντησης ανάμεσα στη γνώση και την πράξη, ανάμεσα στην επιστημονική έρευνα και τις καθημερινές εμπειρίες των κατοίκων, αναδεικνύοντας την πόλη ως πεδίο πολιτικής, κοινωνικής και πολιτισμικής διαπραγμάτευσης. Και ταυτόχρονα, μια ανοιχτή πρόσκληση για τη συγκρότηση ενός επίμονου, ανομοιογενούς αλλά ζωντανού χώρου συμμετοχής, ικανού να επηρεάσει τις αστικές πολιτικές και να διεκδικήσει ένα πιο συμπεριληπτικό μέλλον για τη Θεσσαλονίκη.
Credits
Πέραν των κατ’ εξοχήν διοργανωτών Commonspace και Participatory Lab, και του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ που υποστήριξε ποικιλότροπα το συνέδριο, για τη διοργάνωση συνεργάστηκαν το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ, το Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης (ΤΜΧΑ) ΑΠΘ και το Εργαστήριο Co-Space (Μελέτης Συλλογικών Πρακτικών για τον Χώρο και την Ανάπτυξη) του ΤΜΧΑ.
Στο περιεχόμενο συνέβαλε καθοριστικά η επιστημονική επιτροπή του συνεδρίου.
Το ΚΕΠΑ ΑΝΕΜ (Κέντρο Επιχειρηματικής και Πολιτιστικής Ανάπτυξης), ο Κοινωνικός Άτλας Θεσσαλονίκης, η περιβαλλοντική ομάδα Μαμαγαία, η Quokka: Action Research Collective, το ερευνητικό πρόγραμμα Όραμα+ και η δικτύωση συνεργατικών εγχειρημάτων ΚΟΙΝΟΝ ανέλαβαν την πραγματοποίηση και τον συντονισμό ειδικότερων εργαστηρίων στο πλαίσιο του συνεδρίου.
Ο δήμος Νεάπολης-Συκεών στήριξε την επίσκεψη στο Βρώσιμο Δάσος Νεάπολης.
Το Gentrification SKG και η Olipoli διοργάνωσαν τη συναυλία υποστήριξης στα DIY στούντιο της Θεσσαλονίκης.
Το MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης φιλοξένησε τον μεγαλύτερο όγκο των δράσεων του συνεδρίου, ενώ το Utopia Taproom την έκθεση φωτογραφίας, αλλά και μια βραδιά γνωριμίας, χαλάρωσης και δικτύωσης.
Η ομάδα του βιβλιοπωλείου «Έτσι κάνουν οι μπαλαρίνες» και το Μουσειοπαιδαγωγικό πρόγραμμα του MOMUS ανέλαβαν τη δημιουργική απασχόληση των παιδιών. Ήταν μια πρόταση για το πώς τα συνέδρια μπορούν να γίνουν πιο συμπεριληπτικά, δίνοντας τη δυνατότητα σε γονείς αλλά και στα ίδια τα παιδιά να συμμετέχουν με τον τρόπο τους.
Τμήματα του πολύπλευρου έργου της τεκμηρίωσης και επικοινωνίας του συνεδρίου ανέλαβαν η Parallaxi (οπτικοακουστικό υλικό πριν από το συνέδριο), ο οργανισμός νεολαίας Infinity Greece (κάλυψη σε Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης), η δημοσιογραφική πλατφόρμα Thinking Abyss (συγγραφή ρεπορτάζ και αναφορών), η Μαρία Τσούμαρη από την Commonspace (οπτική ταυτότητα), καθώς και οι Όλγα Δέικου και Φώτης Βλαχάκης (φωτογραφίες).
