Συμμετοχικός σχεδιασμός στη Θεσσαλονίκη: Θεωρία και πράξη

Η συμμετοχή των πολιτών στον σχεδιασμό του αστικού δημόσιου χώρου είναι μια ανάγκη που τα τελευταία χρόνια αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο – ακόμη και από εκείνους που έχουν κατά κύριο λόγο την ευθύνη του σχεδιασμού αυτού, δηλαδή τους δήμους. Ακόμη όμως κι αν θεωρήσουμε πως η πρόθεση των δημοτικών αρχών είναι ειλικρινής και όχι προσχηματική, προκύπτουν σημαντικά προβλήματα όταν έρχεται η ώρα να εφαρμοστεί ο συμμετοχικός σχεδιασμός σε πραγματικές συνθήκες. 

Το θέμα αυτό ήταν το αντικείμενο της συνεδρίας με τίτλο «Από τη συμμετοχή στην υλοποίηση: Τι λειτουργεί, τι αντιστέκεται, τι προχωρά. Συμμετοχικός σχεδιασμός δημόσιου χώρου στο Πολεοδομικό Συγκρότημα Θεσσαλονίκης», την οποία συντόνισαν ο Γιώργος Γριτζάς και ο Διονύσης Λατινόπουλος, καθηγητές του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του ΑΠΘ. Η συζήτηση, με τη συμμετοχή μεταξύ άλλων και εκπροσώπων από τρεις δήμους του πολεοδομικού συγκροτήματος Θεσσαλονίκης –τους δήμους Θεσσαλονίκης, Καλαμαριάς και Νεάπολης-Συκεών–, ήταν διαφωτιστική όσον αφορά τα όρια των συμμετοχικών διαδικασιών. 

Μια πρώτη γεύση για το περιεχόμενο των προβλημάτων δόθηκε ήδη από την αρχή, όταν το κοινό ερωτήθηκε σε ποιο στάδιο της διαδικασίας του σχεδιασμού θεωρεί πως εφαρμόζονται κατά κανόνα οι συμμετοχικές διαδικασίες. Η απάντηση της πλειονότητας ήταν πως συμμετοχή των πολιτών έχουμε κυρίως στο αρχικό στάδιο της διαβούλευσης και της συλλογής απόψεων, οι οποίες όμως, όπως διαπιστώνεται, δεν έχουν καμία ουσιαστική επιρροή στο τελικό αποτέλεσμα...

«Οι πολίτες πρέπει να βλέπουν άμεσα τα αποτελέσματα της παρέμβασής τους»

Μία ερμηνεία για την παραπάνω διαπίστωση επιχείρησε να δώσει ο Αντρέας Καραδάκης, στέλεχος στο αυτοτελές Τμήμα Επιχειρησιακού Σχεδιασμού και Αναπτυξιακών Προγραμμάτων του Δήμου Θεσσαλονίκης. Όπως ανέφερε, η κουλτούρα του συμμετοχικού σχεδιασμού στους οργανισμούς της τοπικής αυτοδιοίκησης σαφώς δεν είναι δεδομένη, και μόλις τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει κάποια βήματα για την κατανόηση του πόσο σημαντική είναι η ενεργός συμμετοχή του πολίτη για την τοπική ανάπτυξη. 

Για τον Δήμο Θεσσαλονίκης, αυτή η προσπάθεια έγινε σε πρώτο βαθμό με το πρώην αμαξοστάσιο του Ντεπό, όπου οι πολίτες προσκλήθηκαν να συνδιαμορφώσουν τις χρήσεις του χώρου μετά την ανάπλασή του, καθώς και στο Πάρκο Δόξας. Η συμμετοχικότητα όμως, όπως διαπιστώνει και ο ίδιος, εντοπίζεται στα πρώτα στάδια – είτε σε κάποια καμπάνια ενημέρωσης είτε έστω στο επίπεδο της διαβούλευσης. Η ενσωμάτωση της διαδικασίας αυτής, υπογράμμισε, δεν απαιτεί απαραίτητα τη θεσμοθέτησή της, όπως και η θεσμοθέτηση δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη στην ουσιαστική ενσωμάτωση. Επεσήμανε ακόμη πως απαιτείται καλή ενημέρωση ώστε να διαμορφώνεται ένας κοινός στόχος και να διασφαλίζεται η αντιπροσωπευτικότητα των πολιτών. Ως ένα από τα βασικότερα ζητήματα ανέδειξε τον «συγχρονισμό»: οι πολίτες πρέπει να βλέπουν άμεσα τα αποτελέσματα της παρέμβασής τους ώστε να νιώθουν πραγματικά συμμέτοχοι και να αγκαλιάζουν περισσότερο καθετί νέο που δημιουργείται.

«Δεν υπάρχει θεσμική κατοχύρωση του συμμετοχικού σχεδιασμού στους δήμους»

Η Παρή Γενίτσαρη, αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος και Πρασίνου του Δήμου Νεάπολης-Συκεών, επισήμανε ότι οι προσπάθειες που έγιναν στον Δήμο αφορούσαν τόσο παρεμβάσεις μικρής κλίμακας, όπως το Βρώσιμο Δάσος Νεάπολης, όπου οι πολίτες μπορούσαν να συμμετέχουν στον σχεδιασμό ενός συγκεκριμένου χώρου πρασίνου, όσο και μεγαλύτερης κλίμακας παρεμβάσεις, που σχετίζονταν με την κυκλοφορία, τις θέσεις στάθμευσης, την ανάπλαση και τον συνολικό σχεδιασμό. Κατά την περίοδο της πανδημίας πραγματοποιήθηκαν διαδικτυακές διαβουλεύσεις με επιτυχία, καθώς το πλαίσιο ήταν πιο σαφές και επέτρεπε την κατάθεση συγκεκριμένων προτάσεων. Ωστόσο, κανένα από τα έργα που συζητήθηκαν τότε δεν έχει υλοποιηθεί μέχρι σήμερα, γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία που έχουν τα απτά αποτελέσματα για τη διασφάλιση της περαιτέρω συμμετοχής των πολιτών. Στην περίπτωση του Βρώσιμου Δάσους, που αφορούσε τη διαμόρφωση ενός χώρου πρασίνου περίπου ενός στρέμματος, οι πολίτες συμμετείχαν ενεργά στον σχεδιασμό και είδαν άμεσα την εφαρμογή των ιδεών τους, στοιχείο ιδιαίτερα θετικό. Ωστόσο, όπως τόνισε, δεν υπάρχει θεσμική κατοχύρωση του συμμετοχικού σχεδιασμού στους δήμους, κάτι που δυσχεραίνει την εφαρμογή του. Παράλληλα, προβλήματα προκύπτουν από την έλλειψη συντονισμού, κουλτούρας συνεργασίας και επαρκούς ενημέρωσης, αλλά και από το περιορισμένο ενδιαφέρον των πολιτών. Κατέληξε πως, με σαφείς διαδικασίες και κοινό όραμα, μπορούν να επιτευχθούν περισσότερα αποτελέσματα.

«Απαραίτητη η καλύτερη συνεργασία τοπικής αυτοδιοίκησης και κεντρικής διοίκησης»

Ο Νίκος Μισυρλής, δημοτικός σύμβουλος του Δήμου Καλαμαριάς και πρώην αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος, Ηλεκτροφωτισμού και Συντήρησης Έργων, υπογράμμισε ότι στον Δήμο Καλαμαριάς τα τελευταία δύο χρόνια έχει ξεκινήσει μια πιο συστηματική προσπάθεια στον τομέα του περιβάλλοντος, όσον αφορά τον συμμετοχικό σχεδιασμό. Όπως ανέφερε, αυτή την περίοδο βρίσκεται σε στάδιο κατασκευής η διαμόρφωση του Πάρκου Μάνου Κατράκη στη Νέα Κρήνη, όπου υλοποιήθηκαν συμμετοχικά εργαστήρια με διαφορετικές ομάδες πολιτών. Παράλληλα, προχωρά η αναμόρφωση της πλατείας στο Πάρκο Ρόδων, ενώ η μεγαλύτερη παρέμβαση αφορά τον συμμετοχικό σχεδιασμό για το Πάρκο Κόδρα. Στην περίπτωση του Πάρκου Μάνου Κατράκη, ο συμμετοχικός σχεδιασμός αποτέλεσε προϋπόθεση λόγω του ευρωπαϊκού προγράμματος στο οποίο είναι ενταγμένο – σε αντίθεση με την ελληνική πραγματικότητα, όπου δεν υπάρχει αντίστοιχη θεσμική πρόβλεψη. Όπως σημείωσε, στο πρώην στρατόπεδο Κόδρα υπάρχουν και θεσμικοί περιορισμοί, οι οποίοι δεν είναι πάντοτε γνωστοί στους πολίτες που καταθέτουν προτάσεις. Τόνισε επίσης ότι δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη «συνταγή επιτυχίας» για τέτοιες διαδικασίες, καθώς κάθε έργο και κάθε κοινό παρουσιάζουν διαφορετικές προκλήσεις. Επεσήμανε, τέλος, ότι το κρίσιμο στοιχείο είναι η σύνδεση του συμμετοχικού σχεδιασμού με την υλοποίηση των έργων, ενώ απαραίτητη είναι και η καλύτερη συνεργασία μεταξύ τοπικής αυτοδιοίκησης και κεντρικής διοίκησης, ώστε να διασφαλίζονται πιο αποτελεσματικές συνθήκες υλοποίησης.

«Ειλικρίνεια, σαφής οριοθέτηση πλαισίου, διαφανείς διαδικασίες»

Στη συζήτηση συμμετείχαν ως σχολιάστριες και δύο εκπρόσωποι οργανισμών που ασχολούνται ακριβώς με τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη μέσα από συμμετοχικά εργαλεία. Η Δήμητρα Ζούνη, συνιδρύτρια της «STIPO Greece», και η Θάλεια Ρίζου, σύμβουλος πολιτικής καινοτομίας του «Among», συμφώνησαν με τη διαπίστωση ότι στην Ελλάδα οι συμμετοχικές διαδικασίες συνήθως περιορίζονται στο επίπεδο της διαβούλευσης ή της μερικής συνδιαμόρφωσης, χωρίς να προχωρούν σε ουσιαστικότερες μορφές συμμετοχής. Όπως ανέφεραν, επικρατεί μια γενικευμένη απαισιοδοξία ως προς το κατά πόσο η συμμετοχή μπορεί να επιφέρει πραγματικές αλλαγές. 

Υπογράμμισαν, ωστόσο, ότι βασική προϋπόθεση για την ενίσχυση της συμμετοχής είναι η ειλικρίνεια και η σαφής οριοθέτηση του πλαισίου από την αρχή, μέσα από διαφανείς διαδικασίες τόσο στην εκκίνηση όσο και κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού. Παράλληλα, επεσήμαναν ότι η εμπιστοσύνη των πολιτών δεν είναι δεδομένη, αλλά χτίζεται σταδιακά μέσα στον χρόνο. Ιδιαίτερη σημασία, όπως σημείωσαν, έχει ο τρόπος επικοινωνίας, καθώς η ευγένεια και ο σεβασμός προς τους πολίτες λειτουργούν καθοριστικά στην ενίσχυση της συμμετοχής. Καταλήγοντας, ανέφεραν ότι μέσα από περισσότερες πολιτικές εφαρμογές τέτοιων διαδικασιών θα μπορούσαν να γίνουν ουσιαστικότερα βήματα και να προσελκυστεί μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας.

Συνεδρία: «Από τη συμμετοχή στην υλοποίηση: Τι λειτουργεί, τι αντιστέκεται, τι προχωρά. Συμμετοχικός σχεδιασμός δημόσιου χώρου στο Πολεοδομικό Συγκρότημα Θεσσαλονίκης»

(27.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Συζητούν: Παρή Γενίτσαρη, αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος και Πρασίνου, Δήμος Νεάπολης-Συκεών Αντρέας Καραδάκης, στέλεχος στο αυτοτελές Τμήμα Επιχειρησιακού Σχεδιασμού & Αναπτυξιακών Προγραμμάτων Δήμου Θεσσαλονίκης Νίκος Μισυρλής, δημοτικός σύμβουλος του Δήμου Καλαμαριάς, πρώην αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος, Ηλεκτροφωτισμού και Συντήρησης έργων Σχολιασμός:  Δήμητρα Ζούνη, συνιδρύτρια STIPO Greece Θάλεια Ρίζου, σύμβουλος πολιτικής καινοτομίας, οργανισμός Among Συντονισμός: Γιώργος Γριτζάς, καθηγητής, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης (ΤΜΧΑ), ΑΠΘ, μέλος του εργαστηρίου Co-Space, δ/ντής Μεταπτυχιακού ΕΑΠ «Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία» Διονύσης Λατινόπουλος, καθηγητής, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης (ΤΜΧΑ), ΑΠΘ, μέλος του εργαστηρίου Co-Space, δ/ντής Μεταπτυχιακού TMXA «Χωρικός Σχεδιασμός για Βιώσιμη και Ανθεκτική Ανάπτυξη»

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.