Ούτε έρευνα χωρίς δράση, ούτε δράση χωρίς έρευνα

Το action research (ή «έρευνα‑δράση») είναι μια συμμετοχική διαδικασία όπου άνθρωποι που δουλεύουν μέσα σε έναν οργανισμό, μια κοινότητα ή ένα σχολείο ερευνούν οι ίδιοι τα προβλήματά τους, δοκιμάζουν λύσεις στην πράξη και αξιολογούν τι λειτουργεί. Στόχος της μεθοδολογίας αυτής είναι η παραγωγή γνώσης και ταυτόχρονα η βελτίωση της πρακτικής: οι συμμετέχοντες εντοπίζουν ένα πρόβλημα, σχεδιάζουν και υλοποιούν μια αλλαγή, αξιολογούν τα αποτελέσματα και αναπροσαρμόζουν τη δράση τους σε έναν συνεχή κύκλο μάθησης. Την προβληματική αυτή, προσαρμοσμένη στα δεδομένα της Θεσσαλονίκης, διερεύνησε το εργαστήριο «Έρευνα και δράση από κοινού: Συλλογική διαμόρφωση ενός πλαισίου συμμετοχικής έρευνας-δράσης για τα κοινά στη Θεσσαλονίκη». 

Την πραγματοποίηση και τον συντονισμό του εργαστηρίου ανέλαβε η κολεκτίβα Quokka, ένα διεπιστημονικό αστικό ερευνητικό εγχείρημα με έδρα τη Θεσσαλονίκη, το οποίο επικεντρώνεται ακριβώς στη συμμετοχική έρευνα-δράση. Η Quokka Action Research Collective δραστηριοποιείται στο πεδίο του αστικού μετασχηματισμού (πολεοδομία και δημόσια διοίκηση), της κοινωνικής καινοτομίας και των τοπικών κοινοτικών πρωτοβουλιών – μια ποικιλία που προέρχεται από τις διαφορετικές εμπειρίες των μελών της ομάδας, καθώς και από τις διαφορετικές μεθόδους και εργαλεία που υπάρχουν. 

Η προσέγγισή της έχει δύο συνιστώσες: α) Την αναγνώριση και διερεύνηση πεδίων συγκρούσεων μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών δρώντων για τη διαμόρφωση των διεργασιών, υποδομών και σχέσεων που καθορίζουν την κοινωνική ζωή και αναπαραγωγή στην πόλη, και β) Την παρέμβαση σε αυτές τις συγκρούσεις, με τη διενέργεια έρευνας δράσης για τα κοινά, με τη συμμετοχή οργανώσεων και φορέων που συντονίζουν δράσεις «από τα κάτω» στην πόλη. 

Όχι προκαθορισμένα αποτελέσματα, αλλά αναδυόμενες μορφές γνώσης

Κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου, τα συμμετέχοντα άτομα κλήθηκαν να διατυπώσουν λέξεις-κλειδιά που σχετίζονται με τα κοινά και την έρευνα-δράση, και κάποιες ενδεικτικές απαντήσεις που έδωσαν το στίγμα του προβληματισμού ήταν: «σύνδεση επιστήμης και κοινωνίας», «ανάγκη για αλλαγή», «βιωματική σύνδεση με την έρευνα», «φαντασία», «μορφή πολιτικής», «λογοδοσία στην κοινότητα», «συμπαραγωγή γνώσης από τα κάτω», «πλουραλισμός συμμετεχόντων» και «συμπερίληψη ομάδων», «ταπεινότητα», «φωνή του καθημερινού ανθρώπου», «διαμόρφωση συλλογικών υποκειμένων», «φροντίδα ηλικιωμένων», «κριτική της τεχνολογίας». 

Ιδιαίτερη μνεία έγινε στον ρόλο της εκπαίδευσης και των σχολικών κοινοτήτων ως πεδίων εφαρμογής της έρευνας-δράσης. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρθηκε η περιβαλλοντική οργάνωση «Μαμαγαία», η οποία συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση των μαθητών γύρω από ζητήματα αστικού πρασίνου, μεταξύ άλλων μέσω σχολικών λαχανόκηπων.

Ακόμη, αναδείχθηκε η σημασία της συμμετοχικής διαδικασίας και της βιωματικής μάθησης ως βασικών εργαλείων για μια μετασχηματιστική προσέγγιση της έρευνας, ενώ παράλληλα επισημάνθηκαν οι δυσκολίες του πεδίου, όπως η έλλειψη χρόνου, οι σχέσεις εξουσίας, τα γλωσσικά και πολιτισμικά εμπόδια, καθώς και οι διαφορετικές προσδοκίες των εμπλεκομένων.

Τέλος, υπογραμμίστηκε ότι η έρευνα δράσης δεν παράγει προκαθορισμένα αποτελέσματα, αλλά οδηγεί σε «αναδυόμενες μορφές γνώσης». Ο ρόλος του ερευνητή προσεγγίζεται ως πολυδιάστατος, συνδυάζοντας στοιχεία επιστήμονα και τεχνικού συμβούλου, ενώ η ίδια η διαδικασία συμβάλλει στον μετασχηματισμό τόσο των υποκειμένων όσο και των κοινωνικών πρακτικών. Σε κάθε περίπτωση, κεντρικός στόχος είναι η ενδυνάμωση των κοινωνικά αδύναμων και η συμβολή στη διαμόρφωση μιας πιο δίκαιης και συμπεριληπτικής κοινωνίας.

Εργαστήριο: «Έρευνα και δράση από κοινού: Συλλογική διαμόρφωση ενός πλαισίου συμμετοχικής έρευνας δράσης για τα κοινά στη Θεσσαλονίκη»

(27.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Συντονισμός:  Σωκράτης Σεϊτανίδης, μηχανικός χωροταξίας και πολεοδομίας και ερευνητής στο Co-Space Lab Υποστήριξη:  Σοφία Αδάμ, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης Άλεξ Παζαΐτης, ερευνητής στο P2P Lab και στο Ragnar Nurkse Department of Innovation and Governance του Tallinn University of Technology

Το εργαστήριο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.