Μεταξύ branding και βιωμένης εμπειρίας

Η ταυτότητα μιας πόλης δεν είναι ποτέ ενιαία. Δεν είναι σταθερή, ούτε αυτονόητη, ούτε αιώνια. Συγκροτείται ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά μέσα από συγκρούσεις, ιεραρχήσεις, αποκλεισμούς και διεκδικήσεις. Αυτό ακριβώς ανέδειξε η συζήτηση με τίτλο «Μία πόλη, πόσες ταυτότητες;»: ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς ποιες ταυτότητες φέρει η πόλη, αλλά ποιες από αυτές γίνονται κάθε φορά ορατές, θεσμοποιούνται, χρηματοδοτούνται και τελικά επικρατούν. Ή με τα λόγια του συντονιστή, δημοσιογράφου Γιώργου Χρηστίδη: «Το πιο σημαντικό είναι ποιες τελικά από αυτές τις αφηγήσεις επικρατούν, ποιες όχι, ποιες ταυτότητες είναι ορατές, ποιες μένουν στο περιθώριο και με ποιον τρόπο γίνεται αυτό».

Χωρίς ευρύτερο συνεκτικό όραμα

Η Σάσα Λαδά, ομότιμη καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ, μετέφερε τη συζήτηση στο πεδίο του αστικού σχεδιασμού και των υλικών μετασχηματισμών. Μιλώντας για μια «πόλη σε απορρύθμιση», περιέγραψε τη Θεσσαλονίκη ως έναν χώρο που αντιμετωπίζει πολλαπλές πιέσεις: αποβιομηχάνιση, υπερδόμηση, δραματική έλλειψη πρασίνου, ατμοσφαιρική ρύπανση, περιβαλλοντική υποβάθμιση του Θερμαϊκού, απουσία σύγχρονου ρυθμιστικού σχεδίου και κατάργηση φορέων συντονισμού του χώρου. Σε αυτό το κενό, όπως υποστήριξε, αναπτύσσεται ένα νέο μοντέλο «ανάπτυξης» μέσα από τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια, που δεν εντάσσονται σε ένα συνολικό σχέδιο για την πόλη, αλλά λειτουργούν αποσπασματικά, εξυπηρετώντας κυρίως λογικές real estate.

Όπως διευκρίνισε, η κριτική της δεν φέρεται κατά των Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων συλλήβδην, αλλά απέναντι στη χρήση τους ερήμην ενός ευρύτερου μητροπολιτικού οράματος. Το διακύβευμα, έτσι, δεν είναι μόνο πολεοδομικό, αλλά βαθιά πολιτικό: ποια «νέα ταυτότητα» της πόλης παράγεται, όταν η ανάπτυξη οργανώνεται μέσα από σημειακές παρεμβάσεις, με περιορισμένη διαβούλευση και χωρίς ένα συνεκτικό, περιβαλλοντικά και κοινωνικά βιώσιμο όραμα;

Άλλο ταυτότητα και άλλο κατασκευασμένη εικόνα

Η Αθηνά Βιτοπούλου, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ, εστίασε στη διάκριση ανάμεσα στην ταυτότητα και την κατασκευασμένη εικόνα της πόλης. Όπως σημείωσε, η πρώτη συγκροτείται ιστορικά, κοινωνικά, μέσα από ασυνέχειες, μνήμες, συγκρούσεις και υλικές εγγραφές στον χώρο. Η δεύτερη αποτελεί μια επιλεκτική, στρατηγικά επεξεργασμένη και συχνά απλουστευμένη αναπαράσταση, ένα branding που προβάλλει ορισμένα στοιχεία και αποσιωπά άλλα, ώστε η πόλη να καταστεί ελκυστική σε τουρίστες, επενδυτές ή επισκέπτες.

Μέσα από αυτή τη διάκριση, η ίδια σκιαγράφησε ιστορικά την αστική τροχιά της Θεσσαλονίκης: από την πολιτιστική εξωστρέφεια της δεκαετίας του ’90 και την «Πολιτιστική Πρωτεύουσα», στη ρητορική των μεγάλων αναπλάσεων, την περίοδο της κρίσης και της «στρατηγικής του εφικτού» – και αργότερα στη νέα εποχή του city branding, της γαστρονομικής ταυτότητας, του τουρισμού και της μετατροπής της πόλης σε «καταναλώσιμο» αστικό προορισμό. Έτσι το πυρηνικό ερώτημα της συζήτησης επανέρχεται: ποιο κομμάτι της πόλης συμπυκνώνεται σε αυτή την εικόνα και ποιο μένει εκτός; 

Ο λόγος των πολιτών και των κινημάτων

Η θεατρολόγος Γιάννα Τσόκου έφερε στη συζήτηση τη μνήμη των κινημάτων της πόλης και τη σημασία των συλλογικών δράσεων «από τα κάτω». Μέσα από μια χρονολογική διαδρομή, από την Ένωση Πολιτών για το Περιβάλλον και τον Πολιτισμό και τη «μάχη» για τη Ροτόντα μέχρι την υποθαλάσσια οδική αρτηρία που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, από το κίνημα για τον δημόσιο χαρακτήρα του νερού μέχρι το «έγκλημα στον σταθμό Βενιζέλου» και τη σημερινή διεκδίκηση δημοψηφίσματος για τη ΔΕΘ, κατέδειξε ότι η ταυτότητα της Θεσσαλονίκης δεν συγκροτείται μόνο από τους θεσμούς και τα έργα, αλλά και από αγώνες πολιτών που διεκδίκησαν λόγο για το τι είναι δημόσιο, τι ανήκει στην πόλη και το πώς αυτή πρέπει να μετασχηματιστεί.

Υπογράμμισε ότι οι πολίτες δεν είναι «αρνητές κάθε αλλαγής», αλλά συχνά αποκλείονται από έναν ουσιαστικό διάλογο για το είδος της αλλαγής που επιθυμούν. Το πρόβλημα δεν είναι ότι γίνονται έργα, αλλά «πώς γίνονται και ποιους εξυπηρετούν». Η συζήτηση για την ανάπτυξη, συνεπώς, δεν μπορεί να περιορίζεται σε ένα ψευδές δίπολο ανάμεσα σε όσους «τάσσονται υπέρ της προόδου» και σε όσους «αντιστέκονται».

Από την εξωστρέφεια στην κρίση και σε νέες μορφές αντίστασης

Τέλος, η Ελένη Σιδέρη, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών & Ανατολικών Σπουδών του ΠΑΜΑΚ, προσέγγισε την ταυτότητα της πόλης μέσα από τρεις προσωπικές και συλλογικές εικόνες: τη συναυλία των U2 στη Θεσσαλονίκη το 1997 που παρακολούθησε ως έφηβη από γιγαντοοθόνη στον Λευκό Πύργο, την πλατεία Μελενίκου με την αυτοσχέδια ρωσική αγορά των ομογενών μετά τις μεταναστευτικές αφίξεις της δεκαετίας του 1990, και τα ενοικιαστήρια σε κεντρικούς δρόμους την περίοδο της οικονομικής κρίσης. Η δική της Θεσσαλονίκη δεν είναι στατική, αλλά μια πόλη που από τη βιομηχανική συρρίκνωση και την πολιτιστική εξωστρέφεια μετατρέπεται σε καταναλώσιμο αστικό προορισμό, χωρίς όμως να παύει να παράγεται και «από τα κάτω», μέσα από γειτονιές, διαδρομές, κοινότητες, καθημερινές μορφές αντίστασης και μικρές, συχνά αόρατες πρακτικές επανακατοίκησης της πόλης.

Συμπερασματικά, κατά τη δεκαετία που διανύουμε η Θεσσαλονίκη βιώνει μεταμνημονιακούς και νεοφιλελεύθερους μετασχηματισμούς. Νέοι δρώντες και αντιπροσωπευτικοί θεσμοί πλάθουν μια εικόνα-τουριστικό προϊόν που έρχεται σε ασυμφωνία με τα καθημερινά βιώματα των κατοίκων και παραγκωνίζει ή μεταποιεί σημαντικό τμήμα αστικής μνήμης. Έτσι, η άγραφη βιωματική εμπειρία της πόλης, οι υπο- και αντι-κουλτούρες, οι γειτονιές και τα κινήματα πολιτών αποτελούν ίσως τις τελευταίες αντιστάσεις απέναντι στην επέλαση του city branding και του ετεροπροσδιορισμού που αυτό επιφέρει. 

Συνεδρία: «Μία πόλη, πόσες ταυτότητες;»

(26.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Αθηνά Βιτοπούλου, επίκουρη καθηγήτρια, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΑΠΘ  Σάσα Λαδά, ομότιμη καθηγήτρια, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΑΠΘ Ελένη Σιδέρη, επίκουρη καθηγήτρια, Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών & Ανατολικών Σπουδών, ΠΑΜΑΚ Γιάννα Τσόκου, θεατρολόγος  Συντονισμός: Γιώργος Χρηστίδης, διευθυντής σύνταξης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚέΩΝ ΠόΛΙΣ

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.