Η Θεσσαλονίκη της εργασίας: από το φασόν στη μεταβιομηχανική πόλη

Το κλασικό βιβλίο των Ντίνας Βαΐου και Κωστή Χατζημιχάλη «Με τη ραπτομηχανή στην κουζίνα και τους Πολωνούς στους αγρούς», που κυκλοφόρησε το 1997, είναι ένα έργο με ιδιαίτερη επιστημονική, πολιτική και κοινωνική βαρύτητα, που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σε πανεπιστημιακά μαθήματα και έρευνες και αποτελεί σημείο αναφοράς για την ελληνική πολιτική οικονομία, γεωγραφία, πολεοδομία και περιφερειακή ανάπτυξη. 

Το έργο, βασισμένο σε πρωτοποριακή έρευνα στη Θεσσαλονίκη και τη Βόρεια Ελλάδα, εξετάζει πώς λειτουργούν, πώς συνδέονται με την επίσημη οικονομία και πώς επηρεάζουν την ανάπτυξη η άτυπη οικονομία και οι άτυπες δραστηριότητες· φωτίζει τις ταξικές και έμφυλες αντιθέσεις που αναδύονται μέσα από την άτυπη εργασία· χρησιμοποιεί ως βασικό εργαλείο ανάλυσης τον όρο «τοπικές αγορές εργασίας» για να κατανοηθεί η σχέση τόπου – εργασίας· εντάσσει την Ελλάδα στο πλαίσιο της Νότιας Ευρώπης, με έμφαση στις ιδιαιτερότητες της τοπικής ανάπτυξης. Έτσι, εισάγει μια προσέγγιση από τη σκοπιά του κόσμου της εργασίας και αναδεικνύει τις έννοιες της εκμετάλλευσης, των ταξικών συγκρούσεων και των έμφυλων αντιθέσεων.

Το βιβλίο βρέθηκε στον πυρήνα της συζήτησης με τον παρεμφερή τίτλο «Με τη ραπτομηχανή και τους Πολωνούς: 40 χρόνια μετά, σε πόλεις και σε αγρούς», η οποία εκκινώντας από την τοπική οικονομία της Θεσσαλονίκης του χθες έφερε αυτή την προβληματική στο σήμερα. Συμμετείχαν οι δύο συγγραφείς –Ντίνα Βαΐου, σήμερα ομότιμη καθηγήτρια του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών στο ΕΜΠ, και Κωστής Χατζημιχάλης, σήμερα ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Γεωγραφίας του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου– καθώς επίσης η Ελίνα Καπετανάκη, δρ Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και διδάσκουσα ΠΜΣ στο τμήμα ΒΣΑΣ του ΠΑΜΑΚ, και ο Λόης Λαμπριανίδης, αφυπηρετήσας καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του ΠΑΜΑΚ. Τη συζήτηση συντόνισε ο Γιώργος Βελεγράκης, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και μέλος της Commonspace.

Η εργασία διαμορφώνει πραγματικότητες και χώρους

Η «ραπτομηχανή» παραπέμπει στην εργασία φασόν, που κυριάρχησε στον γυναικείο πληθυσμό τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, ενώ οι «Πολωνοί» στο μεταναστευτικό κύμα, στα εργατικά χέρια που αξιοποιούνταν κυρίως σε αγροτικές δουλειές. Οι έμφυλες σχέσεις και η οικονομική μετανάστευση, λοιπόν, υπήρξαν δύο απολύτως καθοριστικοί παράγοντες για την οικονομία. Και δείχνουν, όπως είπε η Ντίνα Βαΐου, ότι η ανθρώπινη εργασία δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο παραγωγής υπεραξίας, αλλά διαμορφώνει πραγματικότητες – καθώς και χώρους μέσα στους οποίους αυτές υπάρχουν.

Τη δεκαετία του ’80, η τοπική αγορά εργασίας της Θεσσαλονίκης χαρακτηριζόταν από μια πληθώρα αλληλοσυνδεόμενων μικρομεσαίων επιχειρήσεων, κατά κύριο λόγο οικογενειακών, οι οποίες βασίζονταν στην τοπική εξειδίκευση, ενώ συχνά συνδέονταν με την άτυπη ή και απλήρωτη εργασία και την υπερεκμετάλλευση. Οι επιχειρήσεις αυτές ανιχνεύονται κυρίως στο δυτικό τμήμα του κέντρου, στη σημερινή περιοχή της Βαλαωρίτου. Εκεί βρίσκονταν τα εργαστήρια φασόν, που τα συνόδευε κι ένα συνονθύλευμα από «βιομηχανικούς βόμβους, μηχανάκια, βανάκια που ξεφορτώνανε φορτία και δέματα», όπως περιγράφει ο Κωστής Χατζημιχάλης – μια εικόνα που απέχει κατά πολύ από τη σημερινή επικράτηση της εστίασης και της νυχτερινής ζωής στους δρόμους αυτούς.

Οι απώλειες και οι ευθύνες

Όταν αυτή η μικροεπιχειρηματικότητα χάνεται τη δεκαετία του ’90, με φόντο την αποβιομηχάνιση και τις αλλαγές στον διεθνή καταμερισμό της εργασίας, θα υπάρξουν βαριές απώλειες: χάνονται θέσεις εργασίας, εξαγωγές, οι διεθνείς δικτυώσεις που είχαν οι μικρές επιχειρήσεις, καθώς και οι υψηλές ικανότητες των εργαζομένων τους. Όπως τονίστηκε στη συζήτηση, όλη την προηγούμενη περίοδο είχαν κυριαρχήσει οι εξαγωγικές επιδοτήσεις και το «κοντόφθαλμο επιχειρηματικό βλέμμα» των διάφορων βιοτεχνών, που βασιζόταν στην εκμετάλλευση και το γρήγορο κέρδος. Παράλληλα, δεν προωθήθηκε η αναβάθμιση και η εξειδίκευση των επιχειρήσεων, δεν υπήρξε ουσιαστική βοήθεια από την πολιτεία προκειμένου να δημιουργηθεί ένα επόμενο στάδιο βιοτεχνίας (όπως σε άλλες νοτιοευρωπαϊκές χώρες, που υλοποίησαν μικρά βιοτεχνικά πάρκα εκτός πόλεων) και ούτε το κράτος καθοδήγησε σωστά τις ελληνικές επιχειρήσεις όταν αυτές άρχισαν να μεταφέρουν την παραγωγή τους στα Βαλκάνια λόγω χαμηλότερου κόστους.

Μεταφέροντας τη συζήτηση από τις βιοτεχνίες του τότε στην οικονομία του σήμερα, ο Λόης Λαμπριανίδης αναφέρθηκε στις ανάγκες στήριξης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων από τα επιμελητήρια, καθώς για να επιβιώσουν οφείλουν να διατηρήσουν διεθνώς ανταγωνιστικές τιμές. Ταυτόχρονα, έκανε λόγο για την επίδραση των ψηφιακών πλατφορμών στην τοπική οικονομία, φέρνοντας ως παράδειγμα τις εφαρμογές delivery και την προμήθεια που αυτές απαιτούν τόσο από καταναλωτές όσο κι από επιχειρηματίες, ενώ κατέληξε στη διαπίστωση ότι «η τοπική οικονομία έχει σημασία για να καταλάβουμε τον μετασχηματισμό της πόλης».

Η ραπτομηχανή σήμερα

Η συζήτηση έκλεισε με την Ελίνα Καπετανάκη όπως περίπου άρχισε: με ιστορίες εργαζόμενων γυναικών σε εργαστήρια και βιοτεχνίες από τον προηγούμενο αιώνα. Γυναίκες που «σήκωσαν στους ώμους τους την οικονομία της πόλης σε περιόδους κρίσης», γυναίκες χωρίς εκπαίδευση, πολλές από τις οποίες έραβαν στο σπίτι τους, καλύπτοντας έτσι τα κενά των επίσημων ρυθμίσεων του κράτους. Όπως όμως τονίστηκε επανειλημμένα, η ιστορία της «ραπτομηχανής» δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά συνεχίζει να διαμορφώνει τους όρους με τους οποίους κατανοούμε την εργασία, την οικονομία και την πόλη σήμερα.

Συνεδρία: «Με τη ραπτομηχανή και τους Πολωνούς: 40 χρόνια μετά, σε πόλεις και σε αγρούς»

(28.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Ντίνα Βαΐου, ομότιμη καθηγήτρια, Τομέας Πολεοδομίας και Χωροταξίας, ΕΜΠ Ελίνα Καπετανάκη, δρ Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, διδάσκουσα ΠΜΣ τμήμα ΒΣΑΣ, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Λόης Λαμπριανίδης, αφυπηρετήσας καθηγητής, Tμήμα Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Κωστής Χατζημιχάλης, ομότιμος καθηγητής, Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Συντονισμός: Γιώργος Βελεγράκης, επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Κοινωνιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Commonspace

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.