Η πόλη ως υποδομή φροντίδας

Στο επίκεντρο της συνεδρίας «Πόλη: Ανάγκες, δικαιώματα και υποδομές» τέθηκε η «αρχιτεκτονική της φροντίδας», η οποία επαναπροσδιορίζει την πόλη όχι ως πεδίο κερδοφορίας, αλλά ως υλική υποδομή για τη συντήρηση της ζωής. Ανάμεσα στην κρατική ανεπάρκεια και την εμπορευματοποίηση των βασικών αναγκών, αναδεικνύεται η επιτακτική ανάγκη για καθολικές κοινωνικές υπηρεσίες και υποδομές που θα μετατρέπουν τη φροντίδα από ατομικό βάρος ή «αόρατη» εργασία σε συλλογικό δικαίωμα και δημόσια επένδυση για μια πόλη με αξιοπρέπεια.

Ο Πλάτων Ησαΐας, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ, άνοιξε τη συζήτηση θέτοντας το πλαίσιο: ζητούμενο δεν είναι απλώς να μιλήσουμε για κοινωνική μέριμνα στο αστικό περιβάλλον, αλλά να διερευνήσουμε «την αρχιτεκτονική της πρόνοιας και της φροντίδας» σε μια εποχή περιβαλλοντικής κρίσης και αναδυόμενων νέων εργασιακών σχέσεων. Με άλλα λόγια, να δούμε αν τα κοινωνικά και χωρικά διαγράμματα πάνω στα οποία οικοδομήθηκαν οι συλλογικές υποδομές του 20ού αιώνα επαρκούν και εξυπηρετούν ακόμη τις ζωές που ζούμε σήμερα.

Η φροντίδα ως αναγκαία επένδυση

Η σκυτάλη δόθηκε στον Julian Siravo, διευθυντή του The Autonomy Institute στο Λονδίνο, που έστρεψε τη συζήτηση γύρω από τις καθολικές βασικές υπηρεσίες (Universal Basic Services) που οφείλουμε να παρέχουμε σε κάθε άνθρωπο μετά τη γέννησή του. Η κεντρική ιδέα της προσέγγισής του ήταν απλή αλλά ριζική: η υγεία, η στέγαση, η εκπαίδευση, η τροφή, η μετακίνηση, η πληροφορία και η φροντίδα δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εμπορεύματα ή ως εξατομικευμένες λύσεις επιβίωσης, αλλά ως συλλογικά αγαθά, δωρεάν ή απολύτως προσιτά στο σημείο πρόσβασης. Ενδιαφέρον προκάλεσε όχι μόνο η υπεράσπιση ενός πιο καθολικού μοντέλου κοινωνικής προστασίας, αλλά το γεγονός ότι συνέδεσε τις υπηρεσίες αυτές με μια διαφορετική αντίληψη για την ίδια την πόλη: όχι ως τόπο επιβίωσης, αλλά ως χώρο «public luxury», δημόσιας αφθονίας και αξιοπρέπειας. Η φροντίδα, έτσι, δεν παρουσιάστηκε ως κόστος, αλλά ως αναγκαία επένδυση σε συνθήκες κοινωνικής συνοχής, ελευθερίας και καθημερινής ευημερίας.

Με έμφαση στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας 

Εισάγοντας στη συζήτηση το σχήμα της «κρίσης κοινωνικής αναπαραγωγής», η επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του ΔΠΘ Σοφία Αδάμ τόνισε ότι οι πολλαπλές όψεις της σημερινής κρίσης –από την επισφάλεια και τη φτώχεια μέχρι την οικολογική απορρύθμιση– δεν συνιστούν παράλληλα και ασύνδετα φαινόμενα, αλλά εκδηλώσεις μιας βαθύτερης αδυναμίας να αναπαραχθεί η ίδια η ζωή με αξιοπρεπείς όρους. Το πεδίο της φροντίδας αναδεικνύεται ως κομβικό. Οι γυναίκες δεν μπορούν και δεν θέλουν πλέον να επωμίζονται αδιαμαρτύρητα το βάρος της απλήρωτης οικιακής εργασίας, το κοινωνικό κράτος έχει αποσυρθεί ή λειτουργεί πλημμελώς, ενώ η αγορά εισέρχεται επιθετικά στο πεδίο, μετατρέποντας τη φροντίδα σε κερδοσκοπικό αντικείμενο. Η ίδια έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη φροντίδα των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, ένα μείζον ζήτημα για μια κοινωνία που γίνεται όλο και γηραιότερη, το οποίο όμως παραμένει εντυπωσιακά αόρατο στη δημόσια συζήτηση. Όπως υπενθύμισε, ανάμεσα στις πανάκριβες ιδιωτικές λύσεις και στην κρατική ανεπάρκεια ανοίγεται σήμερα ένα τεράστιο κοινωνικό κενό, το οποίο συχνά καλύπτεται άτυπα από μετανάστριες γυναίκες, σε καθεστώς υποτίμησης, επισφάλειας και αορατότητας.

Βασικές κοινωνικές υποδομές υπό κατάρρευση

Σ’ αυτό το σημείο, η τοποθέτηση του Θάνου Ανδρίτσου, αρχιτέκτονα και πολεοδόμου της Commonspace, λειτούργησε ως γείωση της συζήτησης στο ίδιο το αστικό τοπίο. Ανέδειξε τη βαθιά αντίφαση ανάμεσα στις εικόνες «ανάπτυξης» που κυριαρχούν σήμερα στον δημόσιο λόγο –επενδυτικά έργα, ξενοδοχεία, εμβληματικά κτίρια, επιχειρηματικοί κόμβοι– και στη διάλυση των πραγματικών κοινωνικών υποδομών της καθημερινής ζωής. Σχολεία που καταρρέουν, δημόσιες δομές που υποσυντηρούνται, γειτονιές που στερούνται βασικούς χώρους φροντίδας και κοινωνικής υποστήριξης, συνθέτουν μια πόλη εντός της οποίας ο πλούτος συγκεντρώνεται ορατά σε συγκεκριμένους δρώντες, χωρίς όμως να μετουσιώνεται σε συλλογική βελτίωση των όρων ζωής. Το ερώτημά του ήταν καίριο: πώς γίνεται να μιλάμε αδιάκοπα για «βιώσιμες ή έξυπνες πόλεις», όταν οι ίδιες οι βασικές κοινωνικές υποδομές βρίσκονται υπό κατάρρευση; Και πώς μπορούμε να μιλήσουμε για στρατηγική για την πόλη, αν ζητήματα όπως η στέγη, η εργασία, η διατροφή, η φροντίδα και η υγεία δεν θεωρούνται καν πεδία αστικής πολιτικής;

Ποιο το συλλογικό υποκείμενο της αλλαγής; 

Ακολούθησαν ερωτήσεις από το κοινό. Η εμπειρία των κοινωνικών ιατρείων αλληλεγγύης της περιόδου της κρίσης επανήλθε ως παράδειγμα πολιτικής ωριμότητας από τα κάτω: όχι ως ρομαντική υποκατάσταση του κράτους, αλλά ως δομή που κάλυπτε ανάγκες, κρατούσε ανθρώπους όρθιους και ταυτόχρονα διεκδικούσε την άρση των πολιτικών που παρήγαν αποκλεισμό.

Τέλος, τέθηκαν ερωτήματα για τη συγκρότηση του ίδιου του συλλογικού υποκειμένου που θα μπορούσε να διεκδικήσει μια άλλη, διαφορετική πόλη. Ποιο «εμείς» δύναται να στηρίξει ένα τέτοιο πρόγραμμα; Οι κοινότητες γειτονιάς, οι εργαζόμενοι της φροντίδας, οι ηλικιωμένοι, οι μετανάστριες, οι νέοι επισφαλείς εργαζόμενοι; Πώς θα εμπνεύσουμε και θα παρακινήσουμε κοινωνικές ομάδες να ενημερωθούν, να συμμετάσχουν και να διεκδικήσουν πιστεύοντας ότι ο λόγος τους μπορεί να επηρεάσει τις εξελίξεις;

Η απάντηση δύσκολη και η πραγματικότητα ακόμη δυσκολότερη. Σίγουρα, πάντως, συνεδρίες όπως η συγκεκριμένη συνιστούν ένα βήμα, απαραίτητο για να ανοίξει μια ουσιαστική συζήτηση για το παρελθόν, το παρόν και –κυρίως– το μέλλον της παροχής κοινωνικής μέριμνας και φροντίδας στο αστικό περιβάλλον. 

Συνεδρία: «Πόλη: Ανάγκες, δικαιώματα και υποδομές»

(28.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Julian Siravo, διευθυντής, The Autonomy Institute, Λονδίνο. ΗΒ  Σοφία Αδάμ, επίκουρη καθηγήτρια, Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής, ΔΠΘ  Θάνος Ανδρίτσος, αρχιτέκτονας-πολεοδόμος, Commonspace Συντονισμός:  Πλάτων Ησαΐας, επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΑΠΘ

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.