Χωρίς μητροπολιτικό σχεδιασμό, χωρίς πυξίδα

Η Θεσσαλονίκη βρίσκεται σήμερα σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, αντιμέτωπη με το παράδοξο να πορεύεται στον 21ο αιώνα με θεσμικά εργαλεία του 1985. Η απουσία ενός επικαιροποιημένου Ρυθμιστικού Σχεδίου και η κατάργηση του Οργανισμού Ρυθμιστικού Θεσσαλονίκης (ΟΡΘΕ) έχουν δημιουργήσει ένα σημαντικό κενό, το οποίο καλύπτεται από αποσπασματικές παρεμβάσεις και κατ’ εξαίρεση πολεοδομικά εργαλεία. Η ανάγκη για έναν ολιστικό σχεδιασμό που θα υπερβαίνει τις επενδυτικές σκοπιμότητες και θα επαναφέρει τη μητροπολιτική διακυβέρνηση στο επίκεντρο αναδεικνύεται ως η μοναδική οδός για μια πόλη ανθεκτική, λειτουργική και κοινωνικά δίκαιη.

Τα θέματα αυτά αναπτύχθηκαν στη συνεδρία «Μητροπολιτικός σχεδιασμός στη Θεσσαλονίκη: Εμπειρίες και δυνατότητες για το μέλλον», που διεξήχθη υπό τον συντονισμό του Λουκά Τριάντη, επίκουρου καθηγητή στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ.

Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια αντί ενιαίας στρατηγικής κατεύθυνσης

Η εισαγωγική τοποθέτηση της Ελισάβετ Θωίδου, καθηγήτριας στο Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης ΑΠΘ, έθεσε το ευρύτερο πλαίσιο, συνδέοντας τον χωρικό σχεδιασμό με τη μητροπολιτική διακυβέρνηση και τις μεταβαλλόμενες προτεραιότητες των τελευταίων δεκαετιών. Από τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα, ο σχεδιασμός περνά από φάσεις καθολικής προσέγγισης, σε περιόδους έμφασης στην ανταγωνιστικότητα και, πιο πρόσφατα, στην ανθεκτικότητα, ιδιαίτερα μετά την εμπειρία της οικονομικής κρίσης και της πανδημίας.

Ωστόσο, όπως επισημάνθηκε, η Θεσσαλονίκη παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα: το Ρυθμιστικό Σχέδιο του 1985 παραμένει ουσιαστικά το μοναδικό θεσμικό εργαλείο μητροπολιτικού σχεδιασμού για πάνω από τέσσερις δεκαετίες. Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες επικαιροποίησης, ιδίως από τη δεκαετία του 2000 και μετά, αυτές δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ, με αποκορύφωμα την απόσυρση του νέου Ρυθμιστικού Σχεδίου το 2014 λόγω διαφωνιών μεταξύ τοπικών φορέων.

Το κενό αυτό ενισχύθηκε περαιτέρω με την κατάργηση του Οργανισμού Ρυθμιστικού Σχεδίου Θεσσαλονίκης, ο οποίος λειτουργούσε ως βασικός συντονιστικός φορέας. Όπως τονίστηκε στη συζήτηση, η απουσία ενός τέτοιου οργανισμού αφήνει την πόλη χωρίς ενιαία στρατηγική κατεύθυνση, ενώ η ανάπτυξη βασίζεται πλέον σε αποσπασματικές παρεμβάσεις.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, τα τελευταία χρόνια προωθούνται εργαλεία ειδικού και κατ’ εξαίρεση σχεδιασμού, όπως τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΕΠΣ). Στη Θεσσαλονίκη έχουν εφαρμοστεί σε περιοχές όπως το παραλιακό μέτωπο, το στρατόπεδο Παύλου Μελά και η ΔΕΘ, επιχειρώντας να καλύψουν το κενό συνολικού σχεδιασμού. Ωστόσο, όπως επισημάνθηκε, τα εργαλεία αυτά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν έναν ολοκληρωμένο μητροπολιτικό σχεδιασμό, καθώς λειτουργούν αποσπασματικά και συχνά εξυπηρετούν συγκεκριμένες επενδυτικές λογικές.

Αποσπασματική η λειτουργία της πόλης με την κατάργηση του ΟΡΘΕ

Η Χάρις Χριστοδούλου, καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ, ανέδειξε την ιστορική διαδρομή της πόλης, επισημαίνοντας ότι ήδη από τη μεταπολίτευση η Θεσσαλονίκη αναπτύχθηκε χωρίς επαρκή εργαλεία σχεδιασμού, γεγονός που οδήγησε σε άναρχη ανάπτυξη, περιβαλλοντικά προβλήματα και έντονες ανισότητες. Στη συνέχεια, ο ΟΡΘΕ επιχείρησε να καλύψει αυτό το κενό, λειτουργώντας ως επιτελικός φορέας που συνέδεε την έρευνα με την πράξη, μέσα από συνεργασίες με πανεπιστήμια και μελέτες για κρίσιμα ζητήματα, όπως η στάθμευση, το περιβάλλον και οι αστικές αναπλάσεις.

Παράλληλα, υπογραμμίστηκε ότι ο σχεδιασμός δεν αφορά μόνο τα εργαλεία, αλλά και τους ανθρώπους και τους θεσμούς που τον υλοποιούν. Ο ΟΡΘΕ αποτέλεσε ένα παράδειγμα φορέα με ευρεία εκπροσώπηση και πολιτική διάσταση που ενσωμάτωνε διαφορετικές οπτικές. Η κατάργησή του, ωστόσο, άφησε ένα σημαντικό κενό τόσο σε επίπεδο γνώσης όσο και σε επίπεδο συντονισμού.

Από την πλευρά του, ο πολεοδόμος-χωροτάκτης και μέλος του δ.σ. του ΣΕΠΟΧ Στράτος Μάνος εστίασε στην απουσία ενός συνεκτικού σχεδίου, χαρακτηρίζοντας την κατάσταση ως αποτέλεσμα θεσμικής αδράνειας και έλλειψης διοικητικής συγκρότησης. Όπως σημείωσε ο ίδιος, χωρίς την ύπαρξη ενός οργανισμού που να διαμορφώνει ένα συνολικό όραμα, η πόλη κινδυνεύει να λειτουργεί αποσπασματικά, επηρεαζόμενη από αντικρουόμενες πρωτοβουλίες και συμφέροντα.

Ο Σωκράτης Σεϊτανίδης, μηχανικός χωροταξίας – πολεοδομίας, υπογράμμισε την ανάγκη για μια ολιστική προσέγγιση στον σχεδιασμό, επισημαίνοντας ότι σήμερα απουσιάζουν βασικά στοιχεία, όπως η παρακολούθηση και αξιολόγηση των παρεμβάσεων. Τόνισε επίσης ότι το έλλειμμα εντοπίζεται σε τρία επίπεδα: στην απουσία φορέα, στην έλλειψη συνολικού σχεδίου και στη χρήση εργαλείων που επιτρέπουν αποσπασματικές παρεμβάσεις, χωρίς να ανταποκρίνονται πάντα στις πραγματικές ανάγκες της πόλης.

Η Σουλτάνα Πολυράβα, προϊσταμένη Τμήματος Μητροπολιτικού Σχεδιασμού Θεσσαλονίκης, ανέδειξε τον ρόλο του ΟΡΘΕ ως συνδετικού κρίκου μεταξύ τοπικής αυτοδιοίκησης και κεντρικού κράτους, επισημαίνοντας ότι ο οργανισμός λειτουργούσε και ως φορέας παραγωγής και διάχυσης γνώσης. Οι μελέτες και τα δεδομένα που παρήχθησαν αποτελούν σημαντική παρακαταθήκη, αν και μεγάλο μέρος τους παραμένει αναξιοποίητο.

Η Θεσσαλονίκη σε κρίσιμο σταυροδρόμι 

Στο ερώτημα για το μέλλον, η συζήτηση ανέδειξε την ανάγκη επαναφοράς ενός συνολικού σχεδιασμού σε μητροπολιτική κλίμακα. Όπως επισημάνθηκε, σήμερα η πόλη κινείται «όπου φυσά ο άνεμος», ακολουθώντας ευκαιριακές χρηματοδοτήσεις και επιμέρους προγράμματα, χωρίς ενιαίο προσανατολισμό.

Παράλληλα, τονίστηκε η σημασία της καλλιέργειας μιας κουλτούρας διαλόγου. Ο σχεδιασμός δεν μπορεί να επιβάλλεται ως έτοιμο σχέδιο, αλλά πρέπει να προκύπτει μέσα από διαδικασίες συζήτησης και σύγκλισης μεταξύ διαφορετικών φορέων και επιπέδων διοίκησης.

Η συζήτηση κατέληξε σε ένα βασικό συμπέρασμα: ο μητροπολιτικός σχεδιασμός δεν είναι μόνο τεχνικό εργαλείο, αλλά πολιτική και κοινωνική διαδικασία που επηρεάζει άμεσα την καθημερινότητα των πολιτών. Η Θεσσαλονίκη βρίσκεται σήμερα σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, όπου η ανάγκη για συντονισμό, συμμετοχή και στρατηγική κατεύθυνση καθίσταται πιο επιτακτική από ποτέ.

Η πρόκληση για το μέλλον δεν είναι μόνο η δημιουργία ενός νέου σχεδίου, αλλά και η συγκρότηση των κατάλληλων θεσμών και διαδικασιών που θα μπορέσουν να το υποστηρίξουν και να το υλοποιήσουν στην πράξη.

Συνεδρία: «Μητροπολιτικός σχεδιασμός στη Θεσσαλονίκη: Εμπειρίες και δυνατότητες για το μέλλον»

(27.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Ελισάβετ Θωίδου, καθηγήτρια, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης ΑΠΘ Στράτος Μάνος, πολεοδόμος-χωροτάκτης, ταμίας ΣΕΠΟΧ (Σύλλογος Ελλήνων Πολεοδόμων Χωροτακτών) Σουλτάνα Πολυράβα, προϊσταμένη Τμήματος Μητροπολιτικού Σχεδιασμού Θεσσαλονίκης Σωκράτης Σεϊτανίδης, μηχανικός χωροταξίας - πολεοδομίας & ερευνητής, Co-Space LAB Χάρις Χριστοδούλου, καθηγήτρια, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ Συντονισμός: Λουκάς Τριάντης, επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.