Βρώσιμο Δάσος Νεάπολης: συνεργασίες, συμμετοχή, φροντίδα

Όταν το λεωφορείο μας άφησε στην οδό Μητροπόλεως, στη Νεάπολη Θεσσαλονίκης, ένιωθα ένα μίγμα απορίας και προσμονής. Αν δεν είχα διαβάσει νωρίτερα για το εγχείρημα του περιβαλλοντικού οργανισμού «Μαμαγαία» σε συνεργασία με τον Δήμο Νεάπολης-Συκεών, ενδεχομένως να περίμενα να βρεθώ σε μια δασική έκταση όπως στερεοτυπικά τη φαντάζεται ο μέσος νους. Ωστόσο, αυτό που αντίκρισα ήταν μακράν εντυπωσιακότερο. Δύο ώρες αργότερα αποχωρούσα με ένα πλατύ χαμόγελο από το πρώτο αστικό βρώσιμο δάσος της Ελλάδας – ένα από τα πιο χειροπιαστά παραδείγματα δράσης που πλέκει την περιβαλλοντική παρέμβαση στον αστικό χώρο με την εκπαίδευση, την κοινωνική συμμετοχή, τη σύμπραξη διαφορετικών δρώντων αλλά και τον άμεσο, μετρήσιμο αντίκτυπο, συνιστώντας πηγή έμπνευσης και αισιοδοξίας.

Η ξενάγηση στον χώρο και η ανοιχτή κουβέντα, υπό τον γενικό τίτλο «Καλλιεργώντας (σ)τον δημόσιο χώρο: Πράσινο, κοινότητες φροντίδας και τοπική δημοκρατία», μετατόπισαν τη συζήτηση από το γενικό ερώτημα «τι πόλη θέλουμε;» στο πολύ πιο συγκεκριμένο «πώς δημιουργούμε, συντηρούμε και υπερασπιζόμαστε στην πράξη κοινόχρηστους χώρους με κοινωνικό και περιβαλλοντικό πρόσημο;».

Ολιστική σχέση ανάμεσα στο φυσικό και το κοινωνικό στοιχείο 

Ο Περικλής Χατζηνάκος, εκ μέρους της Μαμαγαία, περιέγραψε το εγχείρημα ως το πρώτο βρώσιμο αστικό δάσος στην Ελλάδα, ένα εγχείρημα που δεν αντιμετωπίζει το πράσινο ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως ζωντανό κοινωνικο-οικολογικό σύστημα. Βασισμένο στις αρχές της περμακουλτούρας, το project επιδιώκει μια ολιστική σχέση ανάμεσα στο φυσικό και το κοινωνικό στοιχείο, μετατρέποντας έναν υποβαθμισμένο χώρο –που πριν λίγα χρόνια συνδεόταν με εγκατάλειψη, αδέσποτα, παραβατικότητα και αίσθημα ανασφάλειας– σε ένα σημείο αναφοράς για τη γειτονιά, την περιβαλλοντική εκπαίδευση και τη συλλογική φροντίδα.

Η περμακουλτούρα δεν αποτελεί μια απλή τεχνική καλλιέργειας, αλλά μια φιλοσοφία συνύπαρξης. Η συμπληρωματικότητα, η αλληλεξάρτηση και η μη ανταγωνιστική συμβίωση αποτυπώθηκαν τόσο στις καλλιεργητικές επιλογές όσο και στην ίδια τη λογική του εγχειρήματος. Η δημιουργία διαφορετικών «στρωμάτων» βλάστησης, η χρήση μυκηλίου για τη σύνδεση και ενίσχυση του εδάφους, η αξιοποίηση οργανικής ύλης από τα κλαδέματα του δήμου ως εδαφοκάλυψη και φυσική λίπανση, η μείωση της ανάγκης για πότισμα και η αποφυγή χημικών παρεμβάσεων συγκροτούν ένα μοντέλο που δεν λειτουργεί αποσπασματικά αλλά ως ενιαίο οικοσύστημα.

«Ξέρω ότι δεν είναι μόνο δικό μου, αλλά το νιώθω και λιγάκι δικό μου» 

Η βιωσιμότητα ενός τέτοιου χώρου βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις κοινωνικές ρίζες που θα αποκτήσει. Γι’ αυτό και το 5ο Γυμνάσιο Νεάπολης, όπως και άλλα σχολεία στην πορεία, εντάχθηκε στον πυρήνα του σχεδιασμού, ώστε η συνεργασία με τη σχολική κοινότητα να αποτελέσει βασικό όρο μακροπρόθεσμης φροντίδας και οικειοποίησης του χώρου. Τα παιδιά συμμετείχαν σε εργαστήρια, σε πρακτικές φροντίδας, σε διαδικασίες συλλογικού σχεδιασμού και, όπως χαρακτηριστικά ειπώθηκε, δεν λειτούργησαν μόνο ως αποδέκτες γνώσης, αλλά και ως φορείς μεταφοράς της προς τις οικογένειες και τη γειτονιά.

«Ξέρω ότι δεν είναι μόνο δικό μου, αλλά το νιώθω και λιγάκι δικό μου», είπε χαρακτηριστικά ένας μαθητής όταν είδε το δεντράκι του να έχει μεγαλώσει αρκετά από την ημέρα της φύτευσης.

Αποτέλεσμα μιας σύνθετης αλλά παραγωγικής σύμπραξης 

Η Παρή Γενίτσαρη, αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος και Πρασίνου του Δήμου Νεάπολης-Συκεών, επιχείρησε να κωδικοποιήσει το μοντέλο που ακολουθήθηκε. Ξεκινώντας από μια ιδέα του δημάρχου Σίμου Δανιηλίδη περί της δημιουργίας οπωρώνα, που αργότερα μετεξελίχθηκε σε βρώσιμο δάσος, περιέγραψε μια πολυσταδιακή διαδικασία που περιελάμβανε αναζήτηση συνεργασιών, οικοδόμηση εμπιστοσύνης, εξεύρεση χρηματοδότησης, επιλογή χώρου, διαρκή επαναπροσδιορισμό του σχεδίου και υπέρβαση αλλεπάλληλων διοικητικών και υλικών εμποδίων. Μέσα απ’ αυτή τη διαδικασία αναδείχθηκαν οι θεσμικοί περιορισμοί της τοπικής αυτοδιοίκησης: ο δήμος μπορούσε να καλύψει μέρος των αναγκών σε προσωπικό, σε χωματουργικές παρεμβάσεις ή σε φυτευτικό υλικό, όχι όμως εξειδικευμένες μελέτες, εκπαιδευτικά εργαστήρια, συμμετοχικές διαδικασίες, επικοινωνιακό σχεδιασμό ή συνεχή κοινωνική ενεργοποίηση – και έγινε σαφές ότι χωρίς εξωτερικούς πόρους και διατομεακές συνεργασίες ένα τέτοιο project δεν θα μπορούσε να προχωρήσει.

Έτσι, το Βρώσιμο Δάσος έγινε πραγματικότητα μέσω μιας σύνθετης αλλά παραγωγικής σύμπραξης: του Δήμου, της Μαμαγαία, του συνεταιρισμού Co2gether, σχολείων, πολιτών, υπηρεσιών του δήμου, ιδιωτών χορηγών, ακόμη και του εργαστηρίου ξυλουργικής της ΔΥΠΑ στη Λακκιά, όπου άτομα με αναπηρία κατασκεύασαν μέρος της ξύλινης υποδομής του χώρου. Δεν παρουσιάστηκε ως ένα «έτοιμο μοντέλο» που εφαρμόζεται μηχανικά, αλλά ως μια ανοιχτή διαδικασία διαρκούς επίλυσης προβλημάτων, προσαρμογών και συνθέσεων.

Το εγχείρημα συνάντησε πλήθος δυσχερειών και αντιφάσεων. Η αρχική επιφύλαξη δημοτικών υπαλλήλων και τεχνικών υπηρεσιών απέναντι σε μια άγνωστη στο ευρύ κοινό θεωρητική προσέγγιση όπως η περμακουλτούρα, οι καθυστερήσεις που επιβάλλουν οι διοικητικές διαδικασίες προμηθειών, η αδυναμία διαρκούς φύλαξης του χώρου, η φθορά ή ο βανδαλισμός υποδομών και ο ανοιχτός χαρακτήρας του ίδιου του δημόσιου χώρου έφεραν στην επιφάνεια ένα κρίσιμο ερώτημα για τα κοινά: ποιος φροντίζει έναν ανοιχτό χώρο, με ποιους όρους και με ποια συνέχεια;

Υπογραμμίστηκε ότι ο χώρος παραμένει δημόσιος, ανοιχτός και προσβάσιμος· δεν μετατρέπεται σε περιφραγμένη δομή ελεγχόμενης χρήσης. Ωστόσο, αυτή η ανοιχτότητα απαιτεί ενδιάμεσες μορφές φροντίδας, ενεργοποίησης και «κοινοτικής μεσολάβησης», οι οποίες απαιτούν πόρους και προσωπικό που σήμερα ούτε οι δήμοι ούτε ο λεγόμενος τρίτος τομέας διαθέτουν επαρκώς. Η συλλογική χρήση δεν ισοδυναμεί πάντα με συλλογική φροντίδα – απαιτεί υποστήριξη, κανόνες, σχέσεις, χρόνο και ανθρώπους που να κρατούν ενεργή την κοινότητα γύρω από τον χώρο.

Από τη Νεάπολη στο πρώην στρατόπεδο Καρατάσιου

Ιδιαίτερη αξία είχε και η σύνδεση του παραδείγματος του Βρώσιμου Δάσους με την πρόταση για το πρώην στρατόπεδο Καρατάσιου από δύο τελειόφοιτους του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του ΑΠΘ, του Γεώργιου Γεωργακόπουλου και της Μαρίνας Στεργιάδου. Η διπλωματική τους εργασία, την οποία εκπόνησαν με επιβλέπουσα την αναπληρώτρια καθηγήτρια Φυλλιώ Κατσαβουνίδου, επιχείρησε να μεταφέρει τη λογική της αστικής γεωργίας και της συλλογικής χρήσης σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα, προτείνοντας ένα πολιτιστικό πάρκο αστικής γεωργίας. Με βάση ένα συμμετοχικό εργαστήριο που πραγματοποίησαν με χρήστες του χώρου, η πρότασή τους περιελάμβανε καλλιεργητικές εκτάσεις, βρώσιμο δάσος, κέντρο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, κοινοτική αποθήκη εργαλείων, μουσείο γεωργίας, χώρους αναψυχής και συλλογικές λειτουργίες.

Το όραμά τους φωτίζει και τη σημασία της θετικής πρότασης. Όπως επεσήμαναν χαρακτηριστικά οι Γιώργος Γριτζάς και Διονύσης Λατινόπουλος –καθηγητές στο Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του ΑΠΘ και συντονιστές της επίσκεψης αυτής–, όταν η δημόσια διεκδίκηση περιορίζεται μόνο στο «να μη γίνει κάτι», συχνά δυσκολεύεται να κινητοποιήσει ευρύτερα στρώματα της κοινωνίας. Αντίθετα, όταν συγκροτείται ένα θετικό φαντασιακό για το τι θα μπορούσε να γίνει, τότε η συμμετοχή αυξάνει ποιοτικά και ποσοτικά. Γονείς, παιδιά, χρήστες του χώρου και συλλογικότητες μπορούν ευκολότερα να ταυτιστούν με μια δημιουργική προοπτική που αφορά την καθημερινότητά τους.

Επίσκεψη: «Καλλιεργώντας (σ)τον δημόσιο χώρο: Πράσινο, κοινότητες φροντίδας και τοπική δημοκρατία»

(27.3.2026, Βρώσιμο Δάσος Νεάπολης)

Συντονισμός: Γιώργος Γριτζάς, καθηγητής, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης (ΤΜΧΑ), ΑΠΘ, μέλος του εργαστηρίου Co-Space, δ/ντής Μεταπτυχιακού ΕΑΠ «Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία» Διονύσης Λατινόπουλος, καθηγητής, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης (ΤΜΧΑ), ΑΠΘ, μέλος του εργαστηρίου Co-Space, δ/ντής Μεταπτυχιακού TMXA «Χωρικός Σχεδιασμός για Βιώσιμη και Ανθεκτική Ανάπτυξη»

Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.