Αστικός σχεδιασμός και τρόποι κοινωνικής αλληλεπίδρασης

Ο ενεργός ρόλος της κοινότητας και οι τρόποι συμμετοχής της στον σχεδιασμό αναδείχθηκαν στη συνεδρία με τίτλο «“Επιχειρώντας” την εμπλοκή των τοπικών κοινοτήτων: Ιδέες, μέσα και διαδικασίες», την οποία συντόνισε η Χάρις Χριστοδούλου, καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ. Στη συζήτηση συμμετείχαν σχετικά νεαρές και νεαροί επιστήμονες, που από διαφορετικές θέσεις και οπτικές προωθούν την κοινωνική αλληλεπίδραση σε διαφορετικά πεδία δράσεων, οι οποίες τείνουν να ξεπερνούν τα συμβατικά όρια. 

Δύο συμμετοχικά εργαλεία για την κατοίκηση

Η Ευαγγελία Μπαρδώσα και ο Σώζων Κάλφας παρουσίασαν τη δουλειά της Ομάδας έκθεσης IBA Βιέννης στη Θεσσαλονίκη. Η IBA (Internationale Bauausstellung - International Building Exhibition) αποτελεί έναν διεθνή θεσμό αστικής ανάπτυξης που προωθεί καινοτόμες προσεγγίσεις στον σχεδιασμό της πόλης. Η IBA Βιέννης (2016-2022) εστίασε στο μέλλον της κοινωνικής κατοίκησης, αναζητώντας νέες απαντήσεις στο ερώτημα «Πώς θα κατοικούμε αύριο;». Με αφορμή την επανέκθεσή της στη Θεσσαλονίκη το 2025, διοργανώθηκαν δύο συμμετοχικές δράσεις βασισμένες στο μοντέλο της Βιέννης: ένας συμμετοχικός χάρτης για τις ανάγκες των γειτονιών και ένα «γλωσσάρι κατοικίας» για την έκφραση σχετικών σκέψεων και προβληματισμών. Μέσα από αυτές, διερευνήθηκε πώς μια αρχιτεκτονική έκθεση μπορεί να γίνει πιο διαδραστική, δημιουργώντας έναν αμφίδρομο διάλογο ανάμεσα στο περιεχόμενό της και το κοινό.

Δίνοντας χώρο και χρόνο

Ο αρχιτέκτονας Adrian Judt (κολεκτίβα AKT) παρουσίασε δύο ιδιαίτερα εγχειρήματα συμμετοχικού σχεδιασμού. Το βραβευμένο «Κοινοβούλιο της Cinkarna» στη Σλοβενία αφορά την ανάπλαση ενός πρώην βιομηχανικού χώρου μέσω της απορρύπανσης και της ενίσχυσης της βιοποικιλότητας. Το έργο, σαν ένα πραγματικό δημοκρατικό κοινοβούλιο, δίνει φωνή σε όλους τους παράγοντες (ανθρώπινους και μη), επενδύοντας σε μια γενναιόδωρη –διετή– περίοδο διαβούλευσης πριν την εφαρμογή.

Το δεύτερο εγχείρημα, το «Πανεπιστήμιο των Γειτονιών» στο Αμβούργο, αναβίωσε ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο μέσα σε μια περίοδο πέντε ετών. Το πρότζεκτ αντιμετώπισε το ίδιο το κτίριο ως εργαλείο μάθησης και τη γειτονιά ως ζωντανό αστικό εργαστήριο, καθώς έδωσε άπλετο χώρο και χρόνο σε φοιτητές και ντόπιους κατοίκους να αλληλεπιδράσουν και να εντοπίσουν τις ουσιαστικές ανάγκες της περιοχής, υπερβαίνοντας τις τυπικές και συχνά κατευθυνόμενες διαδικασίες συμμετοχής. 

Η ψηφιακή τεχνολογία και τα όριά της

Η Άρτεμις Ψάλτογλου, διδάκτωρ αρχιτέκτονας - πολεοδόμος και project manager του White Research, υπογράμμισε τη συμβολή των ψηφιακών εργαλείων στη συμμετοχή των πολιτών, προειδοποιώντας ωστόσο ότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη. Όπως τόνισε, οι τεχνολογίες δεν ανήκουν σε όλους, ενώ σχεδιάζονται από ανθρώπους με συγκεκριμένες εμπειρίες και ανάγκες, γεγονός που τις καθιστά ενεργό μέρος –και όχι απλό μέσο– της συμμετοχικής διαδικασίας. Εξήγησε ακόμη ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί, αν και οι έρευνες επιβεβαιώνουν την ισχυρή διάθεση των πολιτών για ενεργό εμπλοκή όταν αυτή ενθαρρύνεται σωστά. Κατέληξε ότι η συμμετοχή αποτελεί μια χωρική αλλά και εξόχως πολιτική πρακτική και ότι έχει διαπιστωθεί πως υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής των πολιτών συνδέονται με ευρύτερους κοινωνικούς στόχους.

Ενεργοποίηση της γειτονιάς

Τέλος η Σοφία Σαρρή, αρχιτέκτονας και μέλος του περιφερειακού οργανισμού InCommon, μίλησε για το πρότζεκτ «Κύκλος», που υλοποιείται στην Άνω Πόλη Θεσσαλονίκης και στόχο έχει να προωθήσει την κυκλική οικονομία στην πράξη εστιάζοντας κυρίως στην ενεργοποίηση της γειτονιάς (μεταποίηση παλιών υλικών και αντικειμένων, εφαρμογές για την αξιοποίηση τροφής, οργανικών απορριμμάτων και νερού εντός της γειτονιάς). Όπως είπε, μια γειτονιά μπορεί να έχει ισχυρούς δεσμούς και να λειτουργεί αλληλέγγυα. Κύριο μέλημα είναι να μην αποκλείεται κανένα μέλος από τις δράσεις της γειτονιάς και η αλληλεπίδραση να γίνεται συλλογικά και επί ίσοις όροις, καλύπτοντας τις εκάστοτε ανάγκες. Σε βάθος χρόνου, δε, η συμμετοχή ενισχύεται και προοπτικά μπορεί να εντυπωθεί στις συνειδήσεις των κατοίκων.

Μετά τις εισηγήσεις ακολούθησε ζωντανή συζήτηση με καθημερινά παραδείγματα οικειοποίησης γειτονιών από γηγενείς αλλά και μεταναστευτικές κοινότητες, ενώ έμφαση δόθηκε στη σημασία του συμμετοχικού σχεδιασμού και των νέων τεχνολογικών εργαλείων σε πρωτοβουλίες της πόλης, όπως π.χ. στην πρόταση για μετατροπή της ΔΕΘ σε μητροπολιτικό πάρκο.

Συνεδρία: «“Επιχειρώντας” την εμπλοκή των τοπικών κοινοτήτων: Iδέες, μέσα και διαδικασίες»

(28.3.2026, MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη)

Adrian Judt, πολεοδόμος, μέλος της κολεκτίβας ΑΚΤ στη Βιέννη  Σοφία Σαρρή, αρχιτέκτονας, InCommon Άρτεμις Ψάλτογλου, δρ αρχιτέκτονας-πολεοδόμος, project manager White Research Ευαγγελία Μπαρδώσα - Σώζων Κάλφας, Ομάδα έκθεσης ΙΒΑ Βιέννης στη Θεσσαλονίκη  Συντονισμός: Χάρις Χριστοδούλου, καθηγήτρια, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.