Από τα μουσικά «προβάδικα» στα Airbnb: ένα πολιτιστικό οικοσύστημα σε κίνδυνο

Τα αυτοσχέδια και αυτοδιαχειριζόμενα μουσικά στούντιο –τα λεγόμενα «προβάδικα»– αποτέλεσαν για πέντε δεκαετίες πυρήνες δημιουργικών ζυμώσεων, μέσα από τους οποίους αναπτύχθηκαν δίκτυα συνεργασίας, ανεξάρτητες δισκογραφικές πρωτοβουλίες, φανζίν και πειρατικά ραδιόφωνα, διαμορφώνοντας μια υπόγεια αλλά καθοριστική μουσική οικολογία για τη Θεσσαλονίκη. Παρά τη βαθιά τους επιρροή, οι χώροι αυτοί παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό αθέατοι, λειτουργώντας στο περιθώριο των επίσημων πολιτισμικών αφηγήσεων, κάτι που ενισχύει τον χαρακτήρα τους ως «ενδιάμεσων» χώρων –ζωντανών και ταυτόχρονα ευάλωτων– μέσα στον αστικό ιστό. 

Ο αστικός περίπατος «Υπόγειες μουσικές διαδρομές: Περιήγηση στα DIY μουσικά στούντιο της Θεσσαλονίκης», που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό», δεν περιορίστηκε σε μια νοσταλγική αναδρομή, αλλά βασίστηκε σε ένα ευρύτερο ερευνητικό πλαίσιο που αναδεικνύει τα DIY μουσικά στούντιο ως εξωθεσμικούς χώρους παραγωγής μουσικής και κοινωνικότητας. Οδηγός μας ήταν η μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΑΠΘ Αλεξάνδρα Καραμούτσιου, η οποία ασχολείται με το θέμα τόσο επιστημονικά όσο και ακτιβιστικά. 

Την ξενάγηση πλαισίωσε με προσωπικές αφηγήσεις ο Δημήτρης Γεωργάκαινας, φοιτητής του τμήματος Μουσικών Σπουδών και μουσικός ο ίδιος, ο οποίος παίζει εδώ και δεκαετίες έως και σήμερα σε αυτοδιαχειριζόμενο στούντιο. Μέσα απ’ αυτή τη διαδρομή στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, αναδείχθηκαν τα στρώματα, τα ίχνη και οι αφηγήσεις μιας κρίσιμης, διαγενεακής μουσικής πρακτικής που εξακολουθεί να εξελίσσεται και να αντηχεί μέχρι σήμερα, αλλά και οι τεράστιοι κίνδυνοι από τον αστικό εξευγενισμό της περιοχής προς χάριν της τουριστικής της αξιοποίησης. 

«Φυλές» και στέκια

Η διαδρομή ξεκινά από την πλατεία Τσιρογιάννη, από μια εποχή –δεκαετία του 1980– που η Θεσσαλονίκη οργανωνόταν μέσα από «φυλές». Τότε υπήρχαν κυρίως τα τεκνά και τα φρικιά, σύντομα όμως ο χάρτης γίνεται πιο σύνθετος: πανκ, industrial, metal, oi. Οι ταυτότητες αυτές δεν περιορίζονται στη μουσική· καταλαμβάνουν τον δημόσιο χώρο. Στη ΧΑΝΘ, στα σινεμά, στο Θέατρο Κήπου, σε φεστιβάλ όπως το πανκ φεστιβάλ του 1984, η πόλη λειτουργεί ως σκηνή. Οι Κυριακές βουίζουν. Οι δρόμοι αποκτούν ρυθμό.

Από τη Μελενίκου μέχρι την Προξένου Κορομηλά και τη Μητροπόλεως, η πόλη γεμίζει σημεία αναφοράς: Κατμαντού, Berlin, Bebop, ANOKATO Records, Billboard. Δεν πρόκειται απλώς για χώρους κατανάλωσης μουσικής. Είναι χώροι ανταλλαγής, συνάντησης, διαμόρφωσης ταυτότητας. Εκεί όπου οι μουσικές σκηνές δεν αποκτούν μονάχα stage έκφρασης, αλλά εξελίσσονται μέσα από κοινωνικές και μουσικές ζυμώσεις.

Και εγένετο στούντιο

Κάπου ανάμεσα σε αυτά τα σημεία, αρχίζει να σχηματίζεται ένα παράλληλο δίκτυο: τα DIY στούντιο. Στη Μανουσογιαννάκη 22-24, το στούντιο των ΣΥΧΑΜΑ. Στη Φιλίππου, ένα στούντιο σε υπόγειο καταστήματος παπλωμάτων. Στις Σαράντα Εκκλησιές, στην Κασσάνδρου, στον Εύοσμο και στον Φοίνικα. Διάσπαρτα σε όλη την πόλη. Αόρατα, αλλά ενεργά.

Εδώ δεν υπάρχει επαγγελματική υπόσταση ή θεσμική υποδομή, παρά μόνο αυτοσχεδιασμός και η καλλιτεχνική ελευθερία που αυτός φέρνει μαζί του. Πάνω στην έλλειψη θεσμικής αναγνώρισης συγκροτείται και ενδυναμώνεται μία κοινότητα. Έτσι, μέσα σε αυτούς τους χώρους γεννιέται ένας ήχος που δεν ανήκει σε κανέναν κι όμως αντηχεί μακριά.

Στο κτίριο της Βασιλέως Ηρακλείου δίπλα στην αγορά Μοδιάνο, η έννοια του στούντιο αποκτά άλλη διάσταση. Ο χώρος όπου κινούνται μπάντες όπως οι Μάστιγα, Πανικός, Ναυτία, Γκρόβερ κ.ά. λειτουργεί ως κάτι περισσότερο από σημείο ηχογράφησης. Ένα άτυπο «πανκ σχολείο», όπου διαφορετικές γενιές και ήχοι συνυπάρχουν, συγκρούονται και εξελίσσονται.

Η μετατόπιση

Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από μια πιο σύγχρονη, αλλά εξίσου κρίσιμη εξέλιξη. Από τη δεκαετία του 2000 και μετά, τα DIY μουσικά στούντιο μετατοπίζονται σε παλιά βιοτεχνικά κτίρια του δυτικού κέντρου –στα Λαδάδικα και τον Φραγκομαχαλά– όπου η εγκατάλειψη, τα χαμηλά ενοίκια και η ιδιαιτερότητα του αστικού τοπίου επιτρέπουν τη συγκρότηση ενός άτυπου αλλά ιδιαίτερα ζωντανού πολιτιστικού οικοσυστήματος. Μέσα από αυτοοργάνωση και επιμονή, μουσικοί και συλλογικότητες μετατρέπουν χώρους που είχαν εγκαταλειφθεί σε πυρήνες δημιουργίας, από τους οποίους αναδύονται συγκροτήματα, δισκογραφικές προσπάθειες και συναυλιακές δράσεις με απήχηση πέρα από την πόλη.

Στην Ολυμπίου Διαμαντή, στα στούντιο που συνδέθηκαν με μπάντες όπως οι Τρύπες, τα Μωρά στη Φωτιά, οι Yoghurt. Στην Εμπράρ, σε υπόγειους χώρους που φιλοξενούν νέες σκηνές και νέα είδη. Η πόλη αλλάζει. Ο ήχος μετακινείται. Αλλά δεν σιωπά.

Ακολουθεί η «έξοδος» της υπόγειας σκηνής στην επιφάνεια, στην οδό Βαλαωρίτου. Η φράση «πάμε Βαλαωρίτου» γίνεται σύνθημα μιας νέας αστικής εμπειρίας. Οι χώροι αποκτούν νέα χρήση, νέα κοινά, νέες σημασίες. Από τα street parades της περιόδου 2008-2012 μέχρι τη σημερινή της εικόνα, η περιοχή λειτουργεί ως σημείο καμπής.

Ωστόσο το lifestyle έρχεται να υπερκαλύψει το DIY και περνάμε από την αυτοδιαχείριση στην εμπορευματοποίηση. Σήμερα τα διαμερίσματα βραχυχρόνιας μίσθωσης –αυτά που ονομάζουμε γενικευτικά Airbnb– έχουν σχεδόν επικρατήσει, με λίγα στούντιο να συνεχίζουν να αντιστέκονται σαν άλλα «γαλατικά χωριά».

Ο περίπατος ολοκληρώνεται στην Ορφανίδου. Εδώ η αλλαγή δεν είναι μόνο αισθητή, είναι μετρήσιμη. Μέσα σε δύο χρόνια, τα Airbnb αυξήθηκαν από εννέα σε 75! Οι χώροι αλλάζουν χρήση. Οι διαδρομές μετατοπίζονται. Η υπόγεια μουσική δεν έχει εξαφανιστεί πλήρως, αλλά δέχεται σοβαρές πιέσεις. 

Αποχωρούμε με τις άγραφες ιστορίες από τα DIY στούντιο να διαδραματίζονται ακόμη μπροστά στα μάτια μας, δίνοντας άλλη διάσταση στις πολυκατοικίες και τα στενά γύρω από τη Βαλαωρίτου, δίνοντας άλλη διάσταση σε όλη την πόλη...

* Για τη συναυλία υποστήριξης στα DIY στούντιο, που ήταν προγραμματισμένη το ίδιο βράδυ (28.3.2026) στην οδό Ερνέστου Εμπράρ και ακυρώθηκε έπειτα από παρέμβαση ιδιοκτητών διαμερισμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης, διαβάστε εδώ.

Αστικός περίπατος: «Υπόγειες μουσικές διαδρομές: Περιήγηση στα DIY μουσικά στούντιο της Θεσσαλονίκης»

(28.3.2026, Θεσσαλονίκη, κέντρο)

Οδηγός:  Αλεξάνδρα Καραμούτσιου, μεταδιδακτορική ερευνήτρια, Τμήμα Μουσικών Σπουδών ΑΠΘ  Υποστήριξη:  Δημήτρης Γεωργάκαινας, μουσικός, φοιτητής τμήματος Μουσικών Σπουδών ΑΠΘ

Ο αστικός περίπατος πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Πόλη σε μετασχηματισμό. Αστικές πολιτικές και κοινωνική συμμετοχή» (Θεσσαλονίκη, 26-29 Μαρτίου 2026), με διοργανωτές την Commonspace και το ParticipatoryLab και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης.