Το κείμενο αποτελεί μέρος μιας σειράς άρθρων που εξετάζουν θέματα στρατηγικής στο κίνημα της αποανάπτυξης. Τα άρθρα γράφτηκαν την περίοδο 2019-2020 από μέλη της κοινότητας της αποανάπτυξης και δημοσιεύτηκαν στο degrowth.info. Ολόκληρη η συλλογή των άρθρων είναι διαθέσιμη εδώ.
Η αποανάπτυξη θέτει επί τάπητος τις αρνητικές επιπτώσεις του καταναλωτισμού (άγχος, πολλές εργάσιμες ώρες και ανταγωνισμός στη δουλειά) και αναπτύσσει τα πλεονεκτήματα ενός φειδωλού τρόπου ζωής. Ο Γάλλος φιλόσοφος του 20ού αιώνα Henri Lefebvre υποστηρίζει ότι αν οι ιδέες και οι αξίες δεν ενσωματώνονται στον χώρο, τότε παραμένουν απλώς φαντασιώσεις. Ως εκ τούτου, για να επικρατήσει η αποανάπτυξη πρέπει να αφήσει το στίγμα της στον χώρο, όπως έχει καταφέρει να κάνει ο καταναλωτισμός. Αυτό το άρθρο διερευνά ιδέες δημιουργίας του χώρου και της σύνδεσης ανθρώπου-φύσης που σε συνδυασμό φαίνεται να είναι η τέλεια σύνθεση για μια στρατηγική αποανάπτυξης.
Καταναλωτική κουλτούρα
Σούπερ μάρκετ, φαρμακεία και υπαίθριες αγορές φαίνεται να διαθέτουν κάθε είδους τεχνικές για να κάνουν τους καταναλωτές να επιθυμούν πράγματα που δεν χρειάζονται. Η τοποθέτηση των παιχνιδιών στο οπτικό επίπεδο των παιδιών ή τα γλυκά δίπλα στα ταμεία είναι δυο μόνο παραδείγματα.
Είναι διαδικασίες εξορθολογισμού σύμφωνα με τον Henri Lefebvre. Ο εξορθολογισμός οδηγεί τους καταναλωτές στο να αγοράζουν περισσότερα απ’ όσα επιθυμούν. Από την άλλη μεριά, υπάρχει αυτό που ο Lefebvre αποκαλεί μάγευση (enchantment). Οι διαδικασίες μάγευσης κάνουν την κατανάλωση πιο θελκτική με το να παρουσιάζουν κάποιο προϊόν ως παραδοσιακό, τοπικά παραγόμενο και με κοινωνική ευαισθησία. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το «χωριάτικο» burger των McDonald’s.
Με το παιχνίδι μάγευσης και εξορθολογισμού τα άτομα παρασύρονται στον καταναλωτισμό. Αν όμως η συνήθεια της κατανάλωσης καταπιέζει κρυφά τους καταναλωτές, τότε γιατί τα άτομα δεν απελευθερώνονται από αυτόν τον ρόλο; Φαινομενικά, το μόνο που έχουν να κάνουν είναι να μην αγοράζουν άχρηστα προϊόντα. Με άλλα λόγια, κάποιος μπορεί να σκεφτεί: δεν είναι οι ίδιοι οι καταναλωτές υπεύθυνοι για την καταπίεσή τους;
Σύμφωνα με τον Lefebvre, οι καταναλωτές αποκτούν τον χώρο που τους προσφέρεται. Οι άνθρωποι ωθούνται διαρκώς στο να ασκούν την ελευθερία τους με το να αγοράζουν διαφορετικά προϊόντα. Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Emile Durkheim αντιλαμβανόταν την κατανάλωση σαν μια κοινωνική συμπεριφορά που έχει επιβληθεί στην ανθρωπότητα.
Το πρότυπο αυτό προωθεί ιδέες όπως ότι το κλειδί της ευτυχίας είναι η κατανάλωση και ότι «είμαστε ό,τι αγοράζουμε». Το σημερινό οικονομικό σύστημα βασίζεται σε αυτού του είδους τη ρητορική. Οι άνθρωποι πρέπει να παραμένουν τελικά ανικανοποίητοι με αυτό που έχουν (ή, αλλιώς, με αυτό που είναι), προκειμένου να συνεχίζουν να αγοράζουν προϊόντα και υπηρεσίες που δεν χρειάζονται.
Κανείς δεν πιστεύει συνειδητά στον ακραίο καταναλωτισμό ούτε ανήκει σε κάποια φυλή καταναλωτών, όμως όλοι οι πολίτες είναι τελικά καταναλωτές.
Πώς ο αστικός χώρος αντιπροσωπεύει την κουλτούρα
Ο χώρος κατασκευάζεται από την κοινωνία, αλλά και επηρεάζει τις κοινωνικές αξίες, τις ιδέες και τις πεποιθήσεις. Η κουλτούρα του καταναλωτισμού φαίνεται στις αστικές περιοχές μέσα από δύο παράδοξες τάσεις.
Η πρώτη, η ομογενοποίηση, αφορά τις δυνάμεις που υποβαθμίζουν τα πάντα στην χρηματική τους αξία. Ο χώρος παράγει αξία όταν μετατρέπεται σε καταστήματα, χώρους πάρκινγκ, αίθρια κ.λπ.
Η δεύτερη τάση, ο κατακερματισμός, αφορά τις δυνάμεις που κονιορτοποιούν το περιβάλλον σε χώρους μιας χρήσης, ικανοποιώντας μια μοναδική κάθε φορά ανάγκη. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι ασκούνται στα γυμναστήρια, δουλεύουν στα γραφεία, και τρώνε στα εστιατόρια. Με αυτόν τον τρόπο, ο χώρος περιορίζει το εύρος της ανθρώπινης ζωτικότητας.
Υπάρχει ένα κίνημα στις Βρυξέλλες με το όνομα Free 54, που, στην καθομιλουμένη, είναι η κεντρική πλατεία Catherine Square. Είναι ένα μέρος που συχνάζουν νέοι, ηλικιωμένοι, άστεγοι και παιδιά που παίζουν ποδόσφαιρο.
Πριν λίγα χρόνια, μέρος της πλατείας ιδιωτικοποιήθηκε από τα γύρω εστιατόρια που επέκτειναν τα τραπεζοκαθίσματα στην πλατεία. Σε απάντηση, το Free 54 οργάνωσε δράσεις με δωρεάν φαγητό και έχτισε παγκάκια ώστε να διασφαλίσει τον δημόσιο χαρακτήρα του χώρου.
Το κίνημα αγωνίζεται ενάντια στην υποτίμηση του χώρου στην ανταλλακτική του αξία και αντ’ αυτού γιορτάζει την πολυμορφία της κοινωνικής ζωής των ανθρώπων. Ο Lefebvre ονομάζει αυτούς τους χώρους διαφορικούς, εννοώντας ότι δεν είναι μιας χρήσης, αλλά ζωντανοί, πολύχρωμοι και διαφοροποιητικοί.
Ο κοινωνικός αποκλεισμός και η περιθωριοποίηση δεν υπάρχουν στα πλαίσια ενός διαφορικού χώρου. Είναι σημεία όπου οι άνθρωποι τρώνε, επικοινωνούν, μαθαίνουν, συζητάνε κ.λπ.
Αποανάπτυξη και αναπροσανατολισμός της κουλτούρας
Η αποανάπτυξη οφείλει να επαναφέρει τα στοιχεία που είναι απαραίτητα για την κοινωνική ζωή, όπως η παιχνιδιάρικη διάθεση στον δημόσιο χώρο. Ήδη υπάρχει η ανάπτυξη των λεγόμενων νυντοπιών (nowtopias) που χρησιμοποιούν συνεταιριστικές οικίες, κοοπερατίβες σίτισης και κοινοχρησία αυτοκινήτων, μεταξύ άλλων. Όμως αυτές οι απελευθερωτικές πρωτοβουλίες δεν αποτελούν μια συνεκτική στρατηγική.
Για παράδειγμα, ένα από τα προτάγματα της αποανάπτυξης είναι η μείωση του εργάσιμων ωρών και η αύξηση του ελεύθερου χρόνου. Αλλά μια τέτοια στρατηγική δεν θα οδηγούσε αυτόματα σε μια κοινωνία αποανάπτυξης. Αποτελεί μόνο ένα μέτρο συνεισφοράς, αφού οι υπέρμαχοι της αποανάπτυξης ευελπιστούν ότι οι άνθρωποι θα αφιερώσουν τον ελεύθερο χρόνο τους σε μη καταναλωτικές συμπεριφορές (όπως ο εθελοντισμός). Ίσως είναι ένας ευσεβής πόθος, αφού ο ελεύθερος χρόνος έχει ήδη μετατραπεί σε μια βιομηχανία χειραγώγησης της κατανάλωσης σε εμπορικά κέντρα.
Μια πιο ολιστική διασύνδεση με τη φύση έχει τη δυνατότητα να αλλάξει τις αξίες στις οποίες βασίζεται ο καταναλωτισμός και να αναπροσανατολίσει την κοινωνία προς την αποανάπτυξη. Για παράδειγμα, οι αστικοί κοινοτικοί κήποι δίνουν στους πολίτες την εμπειρία της επαφής με τη φύση, ενώ ταυτόχρονα αυξάνουν την περιβαλλοντική γνώση και τη μάθηση για τη λειτουργία της. Επιπλέον, η κηπουρική ευνοεί την πνευματική υγεία, χτίζει την κοινωνική συνοχή και ενθαρρύνει τη διασύνδεση με τον χώρο.
Η προσφορά στην κοινότητα και η σύνδεση με τη φύση μπορούν να μετατρέψουν τις ατομικιστικές αξίες σε περισσότερο κοινωνικά προσανατολισμένες. Επίσης, η φύση φέρνει κοντά διαφορετικούς ανθρώπους όπως αυτοί που συμμετέχουν σε εγχειρήματα ειδικών εργαστηρίων, διανομής φαγητού, κλιματικής αλλαγής και κοινωνικής συμμετοχικότητας, δηλαδή ό,τι ακριβώς εννοούσε ο Lefebvre με τον διαφορικό χώρο.
Η σημερινή κυριαρχία της υλικής διασύνδεσης με τη φύση εγκλωβίζει τους ανθρώπους σε έναν φαύλο κύκλο εφήμερης ικανοποίησης, επιβεβαιώνοντας την ιδέα ότι η φύση προσφέρει πόρους προς περαιτέρω εκμετάλλευση. Δημιουργώντας στενότερες επαφές του ανθρώπου με τη φύση μπορεί να συνεισφέρει σε πιο ουσιαστικές σχέσεις, κοινοτική συνεργασία και προσωπική ικανοποίηση. Είναι όλοι στόχοι που προωθεί το κίνημα αποανάπτυξης, σε αντιπαράθεση με αυτούς του καταναλωτισμού.
Η στενότερη σχέση ανθρώπου φύσης μπορεί να μειώσει την επιθυμία για πολυτελή αγαθά κοινωνικού στάτους, οδηγώντας σε μείωση της κατανάλωσης. Ως εκ τούτου, εφαρμόζοντας την ιδέα της αποανάπτυξης στον χώρο, φυτεύεται ο σπόρος της πολιτισμικής αλλαγής.
Αυτό που συνδέει μια κοινωνία είναι ο ζωτικός χώρος στον οποίο συναντιούνται τα υποκείμενα και βιώνουν την πόλη. Έτσι, αντί να είναι απλώς καταναλωτές, οι άνθρωποι χρειάζονται χώρο για να συνδεθούν με τη φύση και μεταξύ τους. Η επαφή με τη φύση δίνει νόημα στη ζωή τους και μειώνει την αξία του καταναλωτισμού, κάτι που θα έπρεπε να διερευνηθεί περαιτέρω από το κίνημα της αποανάπτυξης.
Διεκδικώντας την αλλαγή της κουλτούρας πριν διεκδικήσουμε την πολιτική αλλαγή, κάνει τη μεγαλύτερη διασύνδεση του ανθρώπου με τη φύση μια σημαντική στρατηγική ώστε να εμπνεύσουμε αντί να επιβάλουμε τη μετάβαση από την καταναλωτική κοινωνία σε αυτή της αποανάπτυξης.
Αυτό το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στις 16-01-2020 εδώ.